Mối giao thoa giữa cuộc sống thường nhật và con đường tâm linh đã tồn tại từ ngàn xưa, tạo nên một bức tranh dung hòa giữa lý lẽ và thực tế. Tuy nhiên, khi con người bị cuốn vào vòng xoáy của ham muốn và chấp trước, khổ đau và xung đột trở nên không thể tránh khỏi. Hãy cùng khám phá cách làm chủ tham vọng để tìm thấy sự bình an đích thực tại chiasedaophat.com.
Đời và Đạo: Mối Quan Hệ Tương Sinh và Phân Biệt
Đời với đạo
Tuy hai mà một
Đạo với đời
Tuy một mà hai
Sự tương tục, dung nạp và hòa hợp giữa lý đạo và lẽ đời trong quan niệm Tam giáo đồng nguyên đã tồn tại hàng ngàn năm. Do đó, con người thường xem mối tương quan này là điều hiển nhiên, không cần bàn cãi. Một đời sống thuận theo đạo chính là đời sống có đạo. Ngược lại, một tuyên thuyết phù hợp với đời thì đạo mới có thể tồn tại trong đời sống.
Vậy, liệu đời và đạo có thực sự là một?
Nếu gạt bỏ những lối sống bị chi phối hoàn toàn bởi sự mê muội, lòng tham và thói hiếu thắng – những kiểu người chỉ còn là một trong hai thái cực được mô tả trong câu ngạn ngữ “Nhu cầu là lập luận của tên bạo chúa và là tín điều của kẻ nô lệ” – thì chúng ta sẽ thấy một bức tranh đời sống đầy rẫy hiểm họa, tai ương, xung đột và chiến tranh. Con người luôn chìm trong khổ đau vì những xung đột triền miên không dứt. Chính cái “nhu cầu” thường xuyên trương nở, lớn rộng đến vô cùng tận này là nguồn gốc của mọi khổ đau. Làm chủ được tham vọng, tìm thấy điểm dừng, chế ngự và điều khiển nó chính là hành động nương theo bóng dáng của đạo.
Làm sao để cân bằng giữa Đạo và Đời?
Một đời sống có đạo là một đời sống tinh thần phong phú, có khả năng điều tiết và chế ngự tham dục. Nó bao hàm cả đạo hiếu, lễ nghi và đạo đức làm người. Nền tảng trước tiên của con người chính là đạo làm con, đó là chữ hiếu. Chữ hiếu được sinh ra và nuôi dưỡng ngay trong hoàn cảnh nghèo khó, chứ không nhất thiết phải đợi đến khi phú quý mới hình thành như câu ngạn ngữ “phú quý sinh lễ nghĩa”. Thực tế, trào lưu cài hoa trên ngực áo hay ùn ùn đến chùa trong ngày lễ Vu Lan chưa chắc đã phản ánh được sự hiếu nghĩa chân thật, nhất là trong một xã hội đang chạy theo xu hướng “thỏa mãn nhu cầu” một cách bất chấp. Đáng buồn thay, ngay trong những dịp lễ hội lớn này, nhiều người lại “tranh thủ thể hiện cái tôi”, sau khi vừa vượt qua khó khăn lại có thể cư xử vô đạo với cha mẹ khi họ còn sống.
Cuộc đời thực sự là một sân khấu đối với những người không có đạo. Khi thân, khẩu, ý chưa nhất quán, khi sự khôn khéo trong đối nhân xử thế được đề cao, con người trên sân khấu ấy sẽ mãi chìm trong khổ đau cho đến hết vở diễn, hết đời. Chỉ những ai sống chân thành, trung thực, khiêm cung, không làm khổ mình, khổ người, không quá coi trọng vật chất và thoát khỏi sự dính chấp vào vật chất mới có thể thoát khổ. Hiện tượng “nghèo thì người ta khinh, giàu thì người ta ghét” đơn giản là biểu hiện của sự tự ti ở người nghèo và tự tôn ở người giàu – một sự dính mắc vật chất tồn tại muôn đời trên sân khấu cuộc đời.
Vậy, liệu đạo và đời có phải là một?
Lý của đạo và lẽ của đời không hoàn toàn giống nhau. Lẽ đời là bài học nhân văn, nhân bản nhằm chế ngự tham dục, nhiếp phục tham ưu, triền phược để cuộc sống trở nên nhẹ nhàng hơn, tránh xa khổ ách và chuyển hóa nghiệp báo, nhân quả. Tuy nhiên, việc đánh đồng đạo của đời sống nhân văn với đạo giải thoát là một sai lầm vô cùng lớn. Chính sự nhầm lẫn này đã sinh ra tri kiến hý luận, những luận giải mơ hồ, huyễn hoặc về một thứ đạo thần quyền, mê tín, cầu cúng và tin vào tha lực như hiện nay. Những gì người ta lầm tưởng là đạo thực chất chỉ là thứ trang sức, đạo cụ sặc sỡ trên sân khấu cuộc đời, phi nhân văn, phi đạo đức, chỉ tạo nên vẻ lộng lẫy diêm dúa của cung vua, phủ chúa – thứ mà Đức Phật đã rời bỏ để tìm kiếm con đường giải thoát.
Đạo của đời là đạo nhân văn, nhân bản, vị tha hết sức giản dị. Đạo giải thoát thực sự, cũng là đạo nhân văn, nhân bản, vị tha, lại đơn giản không kém nếu xét đến cùng. Nó chỉ là một thang bậc trong sự giản đơn, nằm trong một đặc tướng giải thoát bằng cách làm chủ ý thức, lìa bỏ sanh y, đoạn diệt ác pháp, đoạn dục. Cái dục mà đời sống có đạo vẫn phải nuôi dưỡng, duy trì, vẫn hàm chứa bên trong sự tồn tại của chủ thể. Do đó, trên cùng một con đường của ý thức, việc đánh đồng ý thức làm chủ chính mình – tiết độ, nhiếp phục, chế ngự tham dục – với việc cầu mong tha lực, buông xuôi, đặt lòng tin vào siêu nhiên lại chính là trao tự do cho tham dục trương nở, lớn lên, dẫn đến vực thẳm cuộc đời, chìm đắm trong luân hồi, u mê, vô minh.
Hãy an vui với đời sống có đạo, bám vào những đạo đức nhân bản, thay vì tuột dốc xuống vực thẳm, phóng sinh cho dục cầu, tha lực, lòng tham cầu cứ trương nở mặc tình, quên đi lời dạy: “Ngăn ác, diệt ác, sinh thiện tăng trưởng thiện”.
Khi bạn chiến thắng được những dục thô phù, làm chủ được chính mình, không phụ thuộc vào chúng, nghĩa là bạn đã “thiểu dục, tri túc”. Đó là đời sống đạo đức, biết sẻ chia, thấu hiểu nỗi khổ của đồng loại hoặc ít nhất là người thân, biết dìu dắt, nâng đỡ nhau để nỗi khổ và căn nguyên của nó không nhấn chìm mình và người thân trong luân hồi, lục đạo. Đạo đức làm người này không thể rèn giũa trong ngày một ngày hai, bởi dục không bao giờ ngừng lớn mạnh, ẩn nấp dưới mọi hình thức và biến dạng dưới mọi tướng trạng. Chính vì vậy, đạo đức làm người đòi hỏi sự tự răn mình thường xuyên theo lời Phật dạy: Ngăn ác, diệt ác, sinh thiện tăng trưởng thiện.
Chư ác mạc tác
Chúng thiện phụng hành
Tự tịnh kỳ ý
Thị chư Phật giáo
Đạo giải thoát, nếu thực sự thấu đáo, có nghĩa là bạn buông xả sạch tất cả, không chỉ vật chất thế gian mà còn cả những ràng buộc tình cảm ái kiết sử, những nghiệp duyên trói buộc bạn với đời sống và người thân.
Trong 42 bài kệ “Con tê ngưu một sừng”, Đức Phật đã dạy rất cặn kẽ về các bước đi xả bỏ sự mê lầm, chấp đắm thế tục mà con người lầm tưởng là tình cảm thiêng liêng, thiết thân. Việc này nhằm giúp mọi người gắn bó, gần gũi, yêu thương nhau như ruột thịt. Tuy nhiên, đó cũng chính là sự kết dính theo “hiệu ứng con cua” hết sức tự nhiên trong đời sống, nơi thiện và ác trộn lẫn. Không dễ dàng tách bạch Thiện và Ác để trừ diệt khi bạn chưa đạt đến đời sống của con tê ngưu một sừng.
Với con và với vợ,
Với cha và với mẹ,
Tài sản cùng lúa gạo,
Những trói buộc bà con,
Hãy từ bỏ buộc ràng,
Các dục vọng như vậy,
Hãy sống riêng một mình
Như tê ngưu một sừng.
Tâm lý thông thường của con người là gắn bó, liên kết tình cảm với người thân và không ai muốn “cô đơn”. Từ khi sinh ra đến khi trưởng thành, thành đạt, con người đều cần sự gần gũi, gắn bó với đời sống và mọi người. Ngay cả khi về già, con người vẫn sợ “cô đơn”. Đây chính là điểm khác biệt cơ bản giữa đạo và đời. Đời là sự gắn kết, thân ái, chia sẻ, trong khi đạo là sự độc cư, độc bộ, độc hành. Ai tu người nấy chứng, không ai tu giúp ai được. Sự khác biệt cốt lõi giữa đạo và đời nằm ở chỗ “ôm vào cho thật nhiều” và “buông ra cho bằng hết”. Bạn có thể có một cuộc đời hạnh phúc, vui vẻ bên con cháu, anh em, cha mẹ… đó là niềm vui của đời sống có đạo. Tuy nhiên, chính cái “ôm vào” đó khiến bạn dính chấp với đời sống thế tục và luôn tuần hoàn trong vòng sinh tử luân hồi.
Trưởng lão Thích Thông Lạc mang trên vai gánh nặng thiện pháp, dựng lại chánh pháp của Thế Tôn. Ngài vừa xây dựng lại đạo đức nhân bản, nhân quả trong đời sống giữa người với người (đời), vừa xiển dương con đường tu tập đến rốt ráo (đạo), chứng đạt tối thượng, giải thoát khỏi Sanh – Già – Bệnh – Chết. Dù là đời có đạo hay đạo có đời, tất cả đều là sự nhặt nhạnh, lượm lặt những thứ bạn cho rằng sẽ mang lại hạnh phúc. Để rồi cuối cùng, bệnh tật, già yếu quật ngã bạn để chuẩn bị cho một cuộc tái sinh. Còn đạo thật, đạo giải thoát, là khi bạn buông xả sạch cả sanh y, cả những dính chấp với cái tưởng chừng thiêng liêng kia để sang bờ bên kia của sự giác ngộ. Buông xả hết để thân thể nhẹ nhàng, khinh an mới đủ sức vượt lên ghềnh thác cuộc đời vẫn đang dội xuống một cách tàn nhẫn.
Sanh đã tận
Phạm hạnh đã thành
Việc cần làm đã làm
Không còn trở lui cuộc đời này nữa
Tuy nhiên, lời dạy của Trưởng lão đôi khi bị nhầm lẫn khi người đọc trong thư viện. Ông có hai bài viết cùng tên “Đạo và Đời” nhưng mang hai ý nghĩa khác nhau: “Tuy hai mà một” và “Tuy một mà hai”. Sự nhầm lẫn nằm ở chỗ chữ “đạo” trong “đời có đạo” khác với chữ “đạo” trong “đạo của đời”. “Đạo của đời” là thứ đạo đã bị nhiếp phục, chuyển hóa từ tham dục, luyến ái, sự tha hóa của đời sống vô thức, buông xuôi, không làm chủ được sự trượt dài của tập khí – thứ tập khí mà những kẻ buôn Phật bán Pháp vẫn ngụy biện rằng Bồ tát vẫn còn tập khí. Người đến chùa đông như kiến cỏ, nhưng mấy ai hiểu được:
Đời với đạo
Tuy hai mà một
Đạo với đời
Tuy một mà hai
Để hiểu sâu hơn về hành trình tìm về bản ngã và khám phá những khía cạnh tinh tế của mối liên hệ giữa đời và đạo, mời bạn tiếp tục tìm hiểu trong chuyên mục Đạo phật.
