Bài viết dựa trên lời dạy của Đức Phật về việc đối tượng lễ bái trong kinh Thiện Sanh, làm sáng tỏ ý nghĩa chân thực của việc tôn kính, vượt xa những nghi thức truyền thống. Thay vì chỉ là hình thức, Đức Phật đã chỉ ra cách thể hiện lòng biết ơn và hiếu kính một cách thiết thực thông qua việc đối nhân xử thế theo đúng tinh thần giáo lý. Khám phá sâu hơn về cách áp dụng những lời dạy này vào cuộc sống hiện đại và tầm quan trọng của việc gìn giữ Chánh pháp tại Chiasedaophat.
Ý nghĩa thực sự của việc lễ bái theo lời dạy của Đức Phật
Khi Đức Phật đi khất thực tại thành La Duyệt Kỳ, ngài chứng kiến chàng thanh niên Thiện Sanh, con trai một trưởng giả, đang thực hiện nghi thức lễ bái hướng về sáu phương: Đông, Tây, Nam, Bắc, Trên, và Dưới. Ngài hỏi lý do, và Thiện Sanh giải thích rằng mình đang làm theo di chúc của cha. Đức Phật sau đó đã chỉ dạy cho Thiện Sanh về ý nghĩa sâu sắc hơn của việc “lễ sáu phương” theo giáo lý của bậc hiền thánh, khác biệt với cách hiểu thông thường.
Phật dạy rằng sáu phương này mang những ý nghĩa biểu tượng quan trọng trong mối quan hệ giữa con người:
- Phương Đông: Biểu tượng cho cha mẹ.
- Phương Nam: Biểu tượng cho sư trưởng, thầy cô.
- Phương Tây: Biểu tượng cho thê thiếp, vợ chồng.
- Phương Bắc: Biểu tượng cho bạn bè, thân thích.
- Phương Trên: Biểu tượng cho các bậc trưởng thượng, tu sĩ (Sa môn, Bà la môn).
- Phương Dưới: Biểu tượng cho tôi tớ, người làm công.
Đức Thế Tôn muốn truyền đạt cho Thiện Sanh cách thể hiện lòng cung kính và tri ân một cách thiết thực, mang lại lợi ích thực tế thay vì chỉ là nghi lễ hình thức.
Tăng già, những bậc chân tu, là người kế thừa mạng mạch của Như lai, là người truyền bá chánh pháp của Chư Phật. Đời sống của chư Tăng là đời sống của pháp, mỗi cử chỉ hành động, lời nói của họ đều khế hợp với Phật pháp và mang ý nghĩa phụng sự đạo pháp.
Giá trị thực tiễn của việc “lễ bái” trong các mối quan hệ
Thay vì chỉ là hành động cúi đầu, “lễ bái” theo lời Phật dạy là sự thực hành trách nhiệm và lòng hiếu thảo trong từng mối quan hệ.
Lễ phương Đông: Hiếu thuận với cha mẹ
Đức Phật chỉ rõ phương Đông tượng trưng cho cha mẹ. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hiếu thuận và bổn phận phụng dưỡng cha mẹ. Câu nói “Cha mẹ tại tiền như Phật tại thế” thể hiện sự tôn kính sâu sắc mà đạo Phật dành cho đấng sinh thành. Đức Thế Tôn không chỉ đề cao việc chu cấp vật chất mà còn nhấn mạnh việc hướng dẫn cha mẹ đến với Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng), khuyến khích họ sống theo giới luật, thực hành bố thí và giữ gìn chánh kiến.
Theo kinh Thiện Sanh, con cái cần thực hiện năm bổn phận đối với cha mẹ:
- Cung phụng, không để thiếu thốn.
- Khi muốn làm việc gì, phải thưa cha mẹ biết.
- Không làm trái ý cha mẹ trong những việc chính đáng.
- Không trái lời dạy bảo của cha mẹ.
- Không ngăn cản cha mẹ làm những việc chánh nghiệp.
Lễ phương Nam: Tôn kính và học hỏi từ sư trưởng
Phương Nam đại diện cho mối quan hệ giữa thầy và trò. Sư trưởng, những người thầy cô, là những người có công lao lớn trong việc giáo dục, định hình nhân cách và trang bị kiến thức, kỹ năng để lập nghiệp. Mối quan hệ này được xây dựng dựa trên sự tôn trọng và tinh thần học hỏi.
Năm điều mà người đệ tử cần thực hiện đối với sư trưởng bao gồm:
- Hầu hạ, cung cấp những điều cần thiết.
- Kính lễ, cúng dường.
- Tôn trọng và quý mến.
- Không trái nghịch khi thầy dạy bảo.
- Ghi nhớ kỹ những lời dạy bảo của thầy.
Kính lễ tu sĩ là kính lễ chánh pháp, hộ trì tu sĩ là hộ trì chánh pháp.
Lễ phương Tây: Xây dựng hạnh phúc lứa đôi
Phương Tây biểu thị cho mối quan hệ vợ chồng. Gia đình là nền tảng của xã hội, và mối quan hệ vợ chồng tốt đẹp sẽ góp phần tạo nên một xã hội an lành. Phật giáo đề cao việc xây dựng tình yêu thương dựa trên hành động thiết thực và từ tâm, chứ không phải sự ép buộc. Hạnh phúc lứa đôi cần được vun đắp qua sự tôn trọng và nghĩa cử lẫn nhau.
Chồng đối với vợ cần thể hiện:
- Đối đãi bằng lễ nghi, tôn trọng.
- Có uy nghiêm nhưng không độc đoán, hà khắc.
- Cung cấp cho vợ đủ ăn mặc tươm tất, phù hợp với hoàn cảnh.
- Cho phép vợ được trang sức, làm đẹp phù hợp.
- Tin tưởng, giao phó việc nhà.
Ngược lại, người vợ cần đối đãi với chồng bằng năm cách:
- Dậy sớm hơn chồng.
- Ngồi sau hoặc nhường chỗ cho chồng.
- Nói lời hòa nhã, nhẹ nhàng.
- Kính nhường, tùy thuận chồng.
- Biết trước và đáp ứng ý muốn của chồng.
Sự tôn trọng lẫn nhau này là yếu tố then chốt cho hạnh phúc gia đình. Thay vì chỉ thực hiện nghi lễ một cách máy móc, việc sống và thực hành theo lời dạy của Đức Phật sẽ mang lại sự hòa ái, an ổn và thanh bình.
Lễ phương Bắc: Nuôi dưỡng tình bạn và thân tộc
Phương Bắc tượng trưng cho mối quan hệ với bạn bè, thân thích và cộng đồng. Con người tồn tại và phát triển dựa trên quy luật cộng sinh, và những mối quan hệ này đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống. Tình bạn và sự gắn kết với người thân mang lại ý nghĩa và sự hỗ trợ quý báu.
Đức Phật khuyên chúng ta nên đối xử với bạn bè, thân thích bằng cách:
- Chu cấp, giúp đỡ khi họ cần.
- Nói lời hiền hòa, chân thành.
- Giúp đỡ họ đạt được mục đích.
- Cùng chia sẻ lợi ích.
- Không lừa dối.
Ngược lại, bạn bè và thân thích cũng có trách nhiệm đối với ta:
- Che chở ta khỏi những thói hư tật xấu, buông lung.
- Giúp ta tránh hao tài tốn của vì sự buông lung.
- Bảo vệ ta khỏi sự sợ hãi.
- Khuyên răn ta lúc riêng tư.
- Thường xuyên ngợi khen những điều tốt đẹp của ta.
Đức Phật chỉ dạy phương pháp thiết lập mối quan hệ hiếu đạo giữa thầy và trò. Bởi lẽ, sinh ta là cha mẹ, tác thành cho ta nên người, có lợi ích, có địa vị trong xã hội không nơi đâu khác là học đường, là bậc sư trưởng.
Lễ phương Dưới: Quan hệ chủ – tớ hài hòa
Phương Dưới đại diện cho mối quan hệ giữa người chủ và người làm công, người lãnh đạo và nhân viên. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, đặc biệt là trong các doanh nghiệp, việc xây dựng mối quan hệ này trên nền tảng đạo đức là vô cùng quan trọng để duy trì sự ổn định và phát triển. Lịch sử đã chứng minh rằng những xung đột trong mối quan hệ này có thể dẫn đến sự sụp đổ của tổ chức.
Theo lời dạy của Đức Phật, người chủ cần đối xử với người làm công như sau:
- Sai sử tùy theo khả năng của họ.
- Đảm bảo cho họ được ăn uống đúng bữa.
- Thưởng công xứng đáng khi họ làm tốt.
- Chăm sóc thuốc thang khi họ đau bệnh.
- Cho họ có thời gian nghỉ ngơi hợp lý.
Ngược lại, người làm công cũng cần thể hiện sự cung kính và phụng sự chủ của mình bằng năm điều:
- Dậy sớm.
- Làm việc chu đáo, cẩn thận.
- Không gian lận, trộm cắp.
- Sắp xếp công việc ngăn nắp, có quy trình.
- Giữ gìn danh dự và uy tín cho chủ.
Đức Phật khẳng định: “Này Thiện Sanh, nếu chủ đối với tớ được như vậy thì phương ấy an ổn không điều chi lo sợ”.
Lễ phương Trên: Tôn kính bậc chân tu và tuệ giác
Phương Trên biểu thị sự tôn kính đối với các bậc trưởng thượng, tu sĩ như Sa môn và Bà la môn. Mối quan hệ này giúp duy trì sự tương tác lành mạnh giữa người tu sĩ và cư sĩ. Tăng già, những bậc chân tu, là những người kế thừa và gìn giữ Chánh pháp, truyền bá lời dạy của Chư Phật. Đời sống của họ là sự thể hiện của Pháp, mọi hành động và lời nói đều khế hợp với giáo lý, mang ý nghĩa phụng sự đạo pháp.
Việc kính lễ tu sĩ chính là kính lễ Chánh pháp, và hộ trì tu sĩ là góp phần bảo vệ và lan tỏa Chánh pháp. Hành động này đóng góp vào việc xây dựng sự an lạc cho bản thân và cho xã hội.
Người cư sĩ đối với tu sĩ cần thể hiện:
- Thân hành từ ái.
- Khẩu hành từ ái.
- Ý hành từ ái.
- Cúng dường đúng thời.
- Không đóng cửa từ chối, luôn sẵn lòng đón tiếp.
Ngược lại, người tu sĩ cũng có trách nhiệm chỉ dạy cho cư sĩ những điều sau:
- Ngăn ngừa họ làm điều ác.
- Chỉ dạy những điều lành.
- Khuyên bảo với thiện tâm.
- Chia sẻ những điều pháp mới chưa từng được nghe.
- Làm cho họ hiểu rõ những điều đã nghe.
- Chỉ vẽ con đường dẫn đến sự tái sinh tốt đẹp (sinh thiên).
Đảnh lễ phương trên là đảnh lễ các bậc trưởng thượng, sa môn, bà la môn. Đây là yếu tố để giữ vững mối quan hệ tốt đẹp giữa tu sĩ với cư sĩ.
Lời dạy của Đức Phật về “lễ sáu phương” không chỉ là một nghi thức tôn giáo mà còn là một triết lý sống sâu sắc, hướng dẫn con người cách xây dựng và duy trì các mối quan hệ xã hội một cách hài hòa, có trách nhiệm và đầy lòng từ bi. Khi thực hành đúng đắn những lời dạy này, con người sẽ đạt được sự an lạc, hạnh phúc và góp phần tạo nên một xã hội tốt đẹp hơn.
Để hiểu sâu hơn về giáo lý Phật dạy qua kinh Thiện Sanh và những lời khuyên thiết thực cho đời sống, hãy cùng khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
