Lời tuyên bố “Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn” của Thái tử Sĩ Đạt Ta khi đản sinh đã khơi nguồn cho nhiều cách diễn giải về sự tối thượng và vai trò duy nhất của Đức Phật. Tuy nhiên, ý nghĩa sâu xa của cụm từ này, đặc biệt là từ “Duy ngã”, vẫn còn là chủ đề gây nhiều băn khoăn. Hãy cùng khám phá chiều sâu triết học và sự nhất quán trong thông điệp này trên Website Chia sẻ Đạo Phật.
Cụm từ “Duy ngã độc tôn” đã khơi gợi nhiều diễn giải, nhưng dường như vẫn chưa làm hài lòng những người quan sát hay thậm chí cả những nhà nghiên cứu Phật giáo chân thành. Mặc dù câu này xuất hiện trong nhiều bài kệ của các kinh tạng Phật giáo, đôi khi với những câu phụ khác nhau, nhưng cốt lõi “Duy ngã độc tôn” luôn nhất quán. Điều này khẳng định ý nghĩa và giá trị triết học sâu sắc của nó, trong đó, từ “Duy ngã” có lẽ là yếu tố gây ra nhiều hiểu lầm và tranh cãi nhất.
Theo các ghi chép lịch sử về Đức Phật, khi Thái tử Sĩ Đạt Ta (Siddhattha) giáng trần, Ngài đã bước đi bảy bước, mỗi bước có hoa sen đỡ chân. Ở bước cuối cùng, Ngài giơ một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất và tuyên bố: “Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn” – nghĩa là trên trời dưới đất, chỉ có Ta là tối thượng. Nhiều kinh điển ghi lại lời tuyên ngôn này với những diễn giải ý nghĩa khác nhau.
Kinh Trường A Hàm I ghi lại: “Thiên thượng thiên hạ, duy ngã vi tôn, yếu độ chúng sanh, sanh lão bệnh tử” (Trên trời dưới trời chỉ có Ta là tôn quý, việc quan trọng nhất là độ chúng sanh thoát ly sanh già bệnh chết – Kinh Đại Bổn Duyên).
Đức Phật Đản sanh – suối nguồn hạnh phúc
“Duy ngã” ám chỉ sự giác ngộ, bởi giác ngộ chính là thành Phật, là sự tối tôn ở đời.
Kinh Tu Hành Bản Khởi chép: “Thiên thượng thiên hạ duy ngã độc tôn. Tam giới vi khổ, ngô đương an chi” (Trên trời dưới trời chỉ có Ta là tôn quý nhất. Ba cõi đều khổ, Ta sẽ làm cho chúng sanh an lạc – Đại Chính Tân Tu [ĐCTT], T3, tr.463C) (Phật pháp bách vấn (PPBV) – tập II).
Kinh Thái Tử Thụy Ứng Bản Khởi quyển Thượng ghi: “Thiên thượng thiên hạ duy ngã vi tôn. Tam giới giai khổ, hà khả lạc giả?” (Trên trời dưới trời chỉ có Ta là tôn quý nhất. Ba cõi đều khổ, ai là người có thể đem lại sự an lạc? – ĐCTT, T3, tr.473C) (PPBV – tập II).
Kinh Dị Xuất Bồ Tát Bản Khởi thuật: “Thiên thượng thiên hạ, tôn vô quá ngã giả” (Trên trời dưới trời, bậc tôn quý nhất không ai bằng Ta – ĐCTT, T3, tr.618A) (PPBV – tập II).
Kinh Quá Khứ Hiện Tại Nhân Quả chép: “Ngã ư nhất thiết thiên nhân chi trung tối tôn tối thắng. Vô lượng sanh tử ư kim tận hỷ” (Ta, đối với tất cả hàng trời người là bậc tối tôn tối thắng. Vô lượng sanh tử từ nay chấm dứt – ĐCTT, T3, tr.625A) (PPBV – tập II).
Kinh Phật Bản Hạnh Tập ghi: “Thế gian chi trung, ngã vi tối thượng. Ngã tùng kim nhật, sanh phần dĩ tận” (Ở trong thế gian, Ta là bậc cao nhất. Từ nay, việc sanh tử của Ta đã đoạn tận – ĐCTT, T3, tr.687B) (PPBV – tập II).
Từ các đoạn kinh trên, có thể thấy chữ “Ngã” trong các ngữ cảnh này đều chỉ Đức Phật. Tuy nhiên, một số người lại dựa vào chữ “Ngã” để cho rằng Đức Phật kiêu ngạo hoặc còn chấp ngã, điều này mâu thuẫn với việc thành Phật. Mặc dù “duy ngã” đã được giải thích nhiều, nhưng vẫn chưa thực sự thỏa đáng. Thực chất, câu “duy ngã độc tôn” mang ý nghĩa thần thánh hóa một triết lý hơn là một sự kiện lịch sử. Theo lịch sử, khi Thái tử chào đời, chưa chắc Ngài đã quyết định xuất gia, bởi tiên A Tư Đà đã tiên đoán Ngài có hai con đường: “Ở đời làm chuyển luân thánh vương; xuất gia làm Phật”. Xét về mặt thực tế, Thái tử sinh ra đời cũng như bao trẻ sơ sinh khác và khó có thể tự mình tuyên bố điều gì ngay lúc mới sinh. Điều này đặt ra câu hỏi về nguồn gốc, thời điểm ra đời, ý nghĩa của câu nói này trong các kinh, và sự mâu thuẫn tiềm ẩn giữa khía cạnh lịch sử và triết lý Phật giáo.
Tác giả đề xuất ba khả năng cho sự xuất hiện của câu “Duy ngã độc tôn”: Thứ nhất, có thể được hình thành sau sự kiện thành đạo vĩ đại của Đức Phật, do người đương thời tôn xưng và dệt nên sự kiện siêu phàm này. Thứ hai, có thể được các đệ tử thêm vào khi biên tập kinh điển sau khi Đức Phật Niết Bàn, nhằm tôn vinh phẩm cách phi thường của Ngài. Thứ ba, có thể xuất phát từ tư tưởng Đại thừa đạt đến trình độ cao, đề cao triết lý Phật tính bình đẳng trong mọi chúng sanh. Trong ba khả năng này, tác giả cho rằng ý nghĩa thứ ba làm nổi bật nhất ý nghĩa của cụm từ “Duy ngã độc tôn”.
Quan điểm cốt lõi của Phật giáo là vô ngã, cho rằng mọi sự vật hiện hữu không có một cái “ta” cố định, chân thật. Đây là quan niệm của Phật giáo Sơ kỳ. Đức Phật đã giác ngộ về tính vô thường của vạn vật, không có gì tồn tại mãi mãi, kể cả thân ngũ uẩn. Vì vậy, Ngài đã từ bỏ mọi thứ để tìm cầu chân lý, với mục đích tối hậu là Niết Bàn, đạt được sự giải thoát khỏi chấp ngã để thể nhập vô ngã. Vô ngã là điều kiện tiên quyết để đạt đến Niết Bàn.
Tuy nhiên, khi Phật giáo Đại thừa phát triển, quan điểm này được mở rộng. Vô ngã không còn là điểm dừng cuối cùng mà chỉ là tiền đề quan trọng để đạt đến Niết Bàn. Kinh Đại Bát Niết Bàn cho rằng, Thường – Lạc – Ngã – Tịnh mới là ý nghĩa chân thật của Niết Bàn. Do đó, cái được gọi là Ngã phải đáp ứng các tiêu chí: thường trụ, bất biến, không phụ thuộc vào yếu tố khác, tự tại tự chủ và vượt ngoài đối đãi. Sau khi đạt đến chân không, sẽ là diệu hữu, có tác dụng. “Chơn ngã” hay “thật ngã” chính là pháp thân thường trú, chân thật, không biến đổi, chứ không phải là cái ngã tồn tại theo quan niệm của hữu ngã luận. Quan điểm hữu ngã và linh hồn bất tử, vốn phổ biến trong Bà La Môn giáo và Upanishad, đã bị Đức Phật phê phán và bác bỏ ngay từ đầu với thuyết vô ngã, bởi nó dẫn đến sự chấp trước vào một cái tôi hay linh hồn để cầu mong sự tồn tại sau khi chết.
Cảm niệm Đức Phật đản sanh
“Duy ngã” chỉ ra Phật tánh trong mỗi chúng ta là “tôn quý nhất”, bởi mỗi chúng sanh đều có Phật tánh và có khả năng thành Phật.
Chữ “Ngã” ở đây không mang ý nghĩa cái tôi giả tạo, hư ảo, mà là chân ngã, thật ngã – cái siêu việt, độc tôn. Kinh Đại Bát Niết Bàn dạy rằng: “Vô ngã là sanh tử, ngã là Như Lai”. Vô ngã là bước đệm để vào Niết Bàn, và khi vượt qua khái niệm vô ngã, phá vỡ bức màn vô ngã, chúng ta mới thực sự đạt được giải thoát rốt ráo, tức là Niết Bàn. Đây là điểm mấu chốt để làm sáng tỏ ý nghĩa của cụm từ “Duy ngã độc tôn”.
Từ “duy ngã” mang nhiều tầng ý nghĩa:
1. “Duy ngã” chỉ sự giác ngộ, bởi giác ngộ chính là thành Phật, là sự tối tôn ở đời.
2. “Duy ngã” chỉ chân ngã, là diệu hữu mầu nhiệm đạt được khi đạt đến chân không rốt ráo.
3. “Duy ngã” chỉ Phật tánh trong mỗi chúng ta là “tôn quý nhất”, bởi mỗi chúng sanh đều có Phật tánh và có khả năng thành Phật.
4. “Duy ngã” chỉ pháp thân thường trụ, là bản thể chung của chư Phật ba đời và của tất cả chúng sanh. Kinh Đại Bát Niết Bàn, phẩm Ai thán, Đức Phật đã giải thích: “Ngã” là thật nghĩa của Phật, “Thường” là thật nghĩa của Pháp Thân, “Lạc” là thật nghĩa của Niết Bàn, “Tịnh” là thật nghĩa của Pháp.
Như vậy, “duy ngã” là một triết lý đặc thù, không nên hiểu theo nghĩa đơn giản là chỉ có Đức Phật là trên hết. “Duy ngã” còn hàm ý phải vượt qua những định kiến về thuyết vô ngã từ thời Nguyên thủy, mở ra một nhận thức mới về Phật tánh bình đẳng trong mọi chúng sanh, khẳng định bản thể pháp thân chân thật, hằng hữu, bất sinh bất diệt. Chính ý nghĩa này mới làm cho “duy ngã” trở thành sự tối tôn, tối thượng nhất.
Đức Phật đã đạt đến cảnh giới bất sinh bất diệt, hay thành tựu sự bất tử (chân ngã hằng hữu). Chúng sanh, dù ở cõi trời hay cõi người, đều có khả năng đạt được cảnh giới tối thượng này. Đây chính là ý nghĩa sâu sắc và chân thật của cụm từ “Duy ngã độc tôn”.
Khám phá sâu hơn về triết lý “Duy ngã độc tôn” và nhiều kiến thức Phật giáo khác tại chuyên mục Đạo phật.
