Tại các ngôi chùa Việt, sự hiện diện uy nghiêm của các vị Hộ pháp, với diện mạo của những dũng sĩ khoác giáp, mang trong tay binh khí hoặc ngọc quý, không chỉ là dấu ấn kiến trúc mà còn là biểu tượng sâu sắc. Những pho tượng này nhắc nhở về sự cân bằng thiết yếu giữa thiện và ác, khích lệ con người sống hướng thiện. Khám phá sâu hơn ý nghĩa của các vị Hộ pháp và vai trò của họ trong việc bảo vệ Chánh pháp trên Chia sẻ Đạo Phật.
Trong văn hóa Phật giáo, hình tượng hai vị Hộ pháp, bao gồm Tiêu Diện Đại Sĩ và Vi Đà Hộ Pháp, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ Chánh pháp và hướng dẫn chúng sinh trên con đường thiện lành. Sự hiện diện của các ngài tại các ngôi chùa không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc mà còn là biểu tượng cho sự cân bằng giữa thiện và ác, khuyến khích con người hướng thiện và tránh xa điều xấu.
Ý nghĩa của hai vị Hộ pháp: Khuyến Thiện và Trừng Ác
Hai vị Hộ pháp thường được tạc dưới hình ảnh các võ sĩ cổ, khoác áo giáp, đội mũ trụ, tay cầm ngọc hoặc binh khí, trong tư thế uy nghiêm. Sự xuất hiện của họ tại bái đường, nơi mọi người đến dâng hương, mang hàm ý nhắc nhở về hai mặt đối lập của cuộc sống: thiện và ác. Mục đích chính của việc bài trí các pho tượng này là để Hộ trì Phật pháp, khuyến khích điều thiện và răn đe những hành vi sai trái.
Trong kiến trúc chùa chiền, các pho tượng Hộ pháp thường được tạc với kích thước lớn hơn người thường, thể hiện uy lực và vai trò bảo vệ. Tượng Hộ pháp Khuyến Thiện thường có khuôn mặt hiền hòa, tô màu trắng, tay cầm viên ngọc tượng trưng cho tâm thiện, đặt ở bên trái bàn thờ Phật. Ngài đại diện cho sự ủng hộ, khích lệ những người làm việc thiện và tu hành chân chính.
Tượng Hộ pháp Trừng ác trong tư thế ngồi.
Ngược lại, tượng Hộ pháp Trừng Ác thường có khuôn mặt dữ tợn, tô màu đỏ, tay cầm vũ khí, đặt ở bên phải bàn thờ Phật. Ngài tượng trưng cho sự trừng phạt, răn đe những kẻ có ác tâm, ý đồ phá hoại Phật pháp hoặc gây hại cho chúng sinh. Sự đối lập này không nhằm mục đích gieo rắc sợ hãi, mà là một phương pháp giáo hóa sâu sắc, giúp con người nhận thức rõ hậu quả của hành động và từ đó hướng tới lối sống đạo đức.
Nguồn gốc và ý nghĩa sâu xa của hình tượng Hộ Pháp
Tên gọi đầy đủ của Hộ Pháp là Hộ Pháp Vi Đà Tôn Thiên Bồ Tát. Các ngài là những vị Thiện Thần đã phát nguyện bảo vệ đạo Phật. Trong các tài liệu Phật giáo, hình tượng Hộ Pháp có nhiều biến thể, xuất hiện dưới nhiều danh xưng như Thiện Thần, Chư Thiên, Thần Kim Cang, Tứ Thiên Vương, Thủ Hộ Già Lam… tùy thuộc vào từng truyền thống và phái tu.
Theo ghi chép trong “Nam Sơn Cảm Thông Lục” của thiền sư Đạo Tuyên, có vị Thiên Đại Tướng quân tên là Vi Côn thuộc cõi trời Tứ Thiên Vương thường đi tuần du các châu để ủng hộ Phật pháp. Do không có tượng thờ riêng, người đời sau đã tạo tượng ngài Vi Đà Thiên để thay thế. Trong Mật giáo, vị Hộ pháp được thờ phụng là Tán Chỉ Đại Tướng.
Hình ảnh các ngài Hộ pháp thường thấy là những vị tướng mạo uy phong, mặc giáp trụ, đội mũ Thiên Tướng, tay cầm bảo kiếm hoặc chày Kim Cang. Câu nói dân gian “To như ông Hộ Pháp” đã phần nào lột tả được sự oai vệ, mạnh mẽ của các ngài.
Tượng Hộ pháp Khuyến thiện trong tư thế ngồi.
Tại các ngôi chùa miền Bắc, tượng Hộ pháp thường được tạo tác trong tư thế ngồi trên lưng sư tử hoặc sấu. Ở miền Nam, các ngài thường được thể hiện đứng trên mây hoặc rồng. Điều đáng lưu ý là các chùa theo phái Nam Tông và các vị Khất sĩ Việt Nam thường không thờ tượng Hộ Pháp.
Trong các chùa thuộc phái Bắc Tông, việc thờ hai vị thần Thiện và Ác mang một ý nghĩa sâu sắc. Thiện thần khuyến khích và bảo vệ người làm việc thiện, còn Ác thần trừng phạt những kẻ phá hoại đạo pháp. Mặc dù kinh điển Phật giáo chủ yếu nhắc đến một vị Hộ Pháp Vi Đà, việc thờ hai tượng này trong chùa thể hiện sự cân bằng và giáo hóa đa chiều.
Khuyến thiện và trừng ác: Bài học từ nội tâm
Việc thờ phụng hai vị Hộ pháp Khuyến Thiện và Trừng Ác là cách biểu tượng hóa sự tồn tại song hành của thiện và ác trong cuộc sống. Đây là một phương pháp giáo dục tâm lý sâu sắc, nhắc nhở mỗi người hướng tới lòng nhân ái, tránh xa những ý định làm hại người khác hay gây đau khổ cho chúng sinh.
Quan niệm “người làm việc lành được Thiện Thần phù hộ, kẻ làm điều ác bị Ác Thần trừng phạt” mang ý nghĩa khuyến khích con người sống tốt đẹp và giữ tâm thiện. Theo lời dạy của Đức Phật, Hộ Pháp không chỉ giới hạn ở các vị thần linh mà còn bao gồm bất kỳ ai có tâm nguyện bảo vệ, ủng hộ Phật pháp, loại trừ cái ác và phát triển cái thiện vì lợi ích của chúng sinh.
Hai vị Hộ pháp khuyến thiện trừng ác trong tư thế đứng.
Nhiều người băn khoăn tại sao chùa, nơi hướng con người đến điều lành, lại thờ cả “ông ác”. Tuy nhiên, hình tượng này ẩn chứa một triết lý sâu xa hơn. Lòng từ bi của Phật giáo hướng đến sự an lạc cho tất cả chúng sinh. Tùy theo căn cơ và trình độ nhận thức của mỗi người, chư Phật và Bồ Tát sử dụng những phương tiện hóa độ khác nhau.
Có những người dễ dàng tiếp nhận lời khuyên nhủ nhẹ nhàng, cử chỉ yêu thương. Nhưng với những người cố chấp, khó bảo, đôi khi cần đến những lời lẽ “như ác dữ” mới có thể chuyển hóa họ. Người khuyên răn ta bằng lời lẽ hiền hòa được gọi là “thiện hữu tri thức”. Ngược lại, người mắng mỏ, khiển trách ta đôi khi lại là “ác tri thức” hay “hạnh từ bi nghịch”, giúp ta nhận ra khuyết điểm.
Trong quá trình tu tập, chúng ta không nên chỉ nhìn nhận mọi việc theo một khía cạnh. Khi đối mặt với khó khăn, sự động viên của “thiện hữu tri thức” giúp ta vượt qua. Tuy nhiên, khi mọi thứ suôn sẻ, tâm kiêu mạn, tự hào dễ nảy sinh. Lúc này, sự “thử thách” từ “ác tri thức” lại trở nên cần thiết để ta tỉnh thức, nhận ra những giới hạn của bản thân.
Ví dụ, khi tu hạnh nhẫn nhục, nếu ai cũng khen ngợi, tán thưởng, ta có thể lầm tưởng mình đã thành công. Nhưng chỉ khi đối diện với lời chửi mắng, ta mới thực sự biết mình có giữ được sự nhẫn nhịn hay không. Nếu còn nóng giận, bực tức, nghĩa là hạnh nhẫn nhục còn yếu kém. Ngược lại, nếu giữ được tâm an nhiên tự tại trước lời lẽ không hay, đó mới là thành công thực sự.
Tượng Hộ pháp chùa Nôm – Hưng Yên.
Người chửi mắng ta, trong trường hợp này, lại trở thành người “giám khảo” giúp ta đánh giá sự tiến bộ trong tu tập. Nhờ họ, ta biết mình đã “đậu” hay “rớt”. Vì vậy, họ là ân nhân, giúp ta nhận ra và sửa đổi lỗi lầm, chứ không phải là kẻ thù. Sự hiện diện của cả hai hình tượng Khuyến Thiện và Trừng Ác trong chùa nhắc nhở chúng ta về bài học nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện, thấu suốt, và thực hành lòng từ bi trong mọi hoàn cảnh.
Khám phá sâu hơn về ý nghĩa, nguồn gốc và vai trò của các vị Hộ pháp trong việc bảo vệ Chánh pháp, mời bạn đọc cùng tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
