Sự kiện chấn động Sài Gòn năm 1963 được ghi lại qua ống kính đầy ám ảnh, hé lộ một khoảnh khắc lịch sử quan trọng mà ít ai ngờ tới. Giữa bối cảnh căng thẳng, một phóng viên đã nắm bắt thời khắc quyết định, mang câu chuyện này đến với thế giới qua Website Chia sẻ Đạo Phật, khắc sâu vào tâm trí người xem.
Vào buổi sáng ngày 11 tháng 6 năm 1963, một sự kiện lịch sử đã diễn ra tại ngã tư đường Phan Đình Phùng và Lê Văn Duyệt (nay là Nguyễn Đình Chiểu và Cách mạng Tháng Tám) tại Sài Gòn. Phóng viên Malcolm Browne của Hãng thông tấn Associated Press (AP) cùng đồng nghiệp Trần Văn Hà đã có mặt tại hiện trường. Mặc dù các phóng viên của Agence France Presse (AFP) và United Press International (UPI) cũng có mặt, chỉ có AP trang bị máy ảnh. Điều đáng chú ý là Browne, một phóng viên chứ không phải nhiếp ảnh gia, đã tự mình ghi lại những khoảnh khắc quan trọng này.
Trước đó, vào tối ngày 10 tháng 6, nhiều phóng viên quốc tế làm việc tại Sài Gòn đã nhận được thông báo về một “sự kiện đặc biệt quan trọng” sẽ diễn ra vào sáng hôm sau. Trong khi nhiều người bỏ qua thông tin này, Malcolm Browne với sự nhạy bén nghề nghiệp đã nhận thấy đây là một tin tức đáng chú ý, đặc biệt trong bối cảnh phong trào Phật giáo đang phản đối chính quyền Tổng thống Ngô Đình Diệm.
Khoảng 7 giờ 50 phút sáng, tại chùa Từ Nghiêm, một ngôi chùa nhỏ dành cho ni giới ở Quận 10, các tăng ni đã cử hành nghi thức tụng niệm trước khi xuống đường. Browne đã ghi lại hình ảnh này. Sau đó, đoàn tăng ni di chuyển đến chùa Xá Lợi, nơi tập trung đông đảo những người tham gia biểu tình.
Nghi thức tụng niệm tại chùa Từ Nghiêm sáng 11/6/1963
Đoàn tăng ni tiến về ngã tư Phan Đình Phùng – Lê Văn Duyệt. Tại đây, chiếc xe Austin màu xám, biển số DBA – 599, chở Hòa thượng Thích Quảng Đức, đã dừng lại. Chiếc xe này sau đó được trưng bày tại chùa Thiên Mụ, Huế.
Đoàn tăng ni di chuyển đến chùa Xá Lợi
Tại ngã tư, ba nhà sư bước xuống xe. Một vị ngồi xuống đường trong tư thế kiết già, tay cầm hộp diêm. Hai nhà sư còn lại mang theo một bình xăng và tưới lên người vị sư đang ngồi. Đó chính là Hòa thượng Thích Quảng Đức.
Malcolm Browne nhớ lại: “Ba nhà sư ra khỏi xe và lấy một can 5 galon đầy xăng máy bay để dưới nắp máy xe hơi. Xăng máy bay cháy chậm hơn xăng thường. Ngay lúc đó tôi hiểu chuyện gì đang xảy ra và bắt đầu chụp liên tiếp những hình ảnh chỉ cách nhau vài giây.”
Trước khoảnh khắc tự thiêu, Browne mô tả chi tiết: “Ông ngồi xuống, đặt chéo hai bàn chân lên đùi theo tư thế truyền thống của Đạo Phật và chờ đợi, đầu hơi cúi xuống, trong khi 2 nhà sư kia mang xăng đến và đổ hết can xăng chỉ chừa lại khoảng 1 lít lên đầu ông.”
Nhà sư đang đổ xăng lên người Hòa thượng Thích Quảng Đức
Sau đó, Hòa thượng Thích Quảng Đức đã tự mình bật que diêm. Browne kể lại: “Tôi đứng cách khoảng 20 feet (6m) về phía bên phải và gần ngay trước mặt Quảng Đức. Tôi thấy rõ ông đánh que diêm đặt trên đùi và với một cử động nhẹ nhàng chạm tay vào vạt áo.”
Bức ảnh dưới đây đã được phóng to để cho thấy rõ hành động châm lửa của ngài.
Cận cảnh Hòa thượng Thích Quảng Đức tự bật que diêm
Ngọn lửa bùng lên trong sự chứng kiến của đông đảo tăng ni, Phật tử và người dân. Browne đã ghi lại khoảnh khắc này từ một vị trí không xa. Quan sát kỹ bức ảnh, có thể thấy một nhà sư ở góc trái đang di chuyển, tay cầm máy ảnh. Bình xăng màu trắng và chiếc xe Austin vẫn còn ở hiện trường.
Diễn biến sự kiện tự thiêu của Bồ tát Thích Quảng Đức
Ngay sau khi bật que diêm
Vài giây sau đó
Cận cảnh ngọn lửa bao trùm
Theo lời kể của Browne: “Vào lúc 9 giờ 35 phút, Quảng Đức đã ngả về phía sau và sau vài cơn co giật, rõ ràng là ông đã viên tịch và thân thể cháy đen, mặc dù vẫn còn cháy.”
Hòa thượng Thích Quảng Đức sau khi viên tịch
Browne có thể ngửi thấy mùi khét và nghe tiếng náo động khi lực lượng quân đội cố gắng tiếp cận để dập lửa, nhưng họ đã bị chặn lại bởi vòng vây của các tăng ni và Phật tử.
Chỉ vài giây sau, một nhà sư đã quỳ lạy trước thi thể cháy đen của Hòa thượng Thích Quảng Đức, trong khi những người khác chắp tay cầu nguyện. Nhiều người dân cũng chứng kiến sự kiện, chắp tay hoặc khoanh tay niệm Phật. Phía sau họ là một trạm xăng.
Nhà sư quỳ lạy trước thi thể Hòa thượng Thích Quảng Đức
Góc nhìn khác về hiện trường
Ý nghĩa “Ngọn lửa Quảng Đức” qua lời Đại lão HT. Thích Trí Quang
Vào khoảng 10 giờ sáng, các nhà sư đã dùng áo cà sa để bọc thi thể và đoàn tăng ni tiếp tục hành trình trở về chùa Xá Lợi. Tấm ảnh này cho thấy hậu cảnh là trường Trung học Tư thục Nguyễn Khuyến. Lúc này, nhiều phóng viên khác mới bắt đầu đến hiện trường và nhập đoàn.
Các nhà sư bọc thi thể Hòa thượng Thích Quảng Đức bằng áo cà sa
Browne trở về văn phòng AP lúc 10 giờ 45 phút. Các cuộn phim được chuyển ngay sang Philippines và đến 11 giờ 15 phút, ông đã liên lạc với văn phòng AP tại Tokyo. Đó là một buổi sáng đầy biến động và ý nghĩa trong sự nghiệp báo chí của ông.
Malcolm Browne bên bức ảnh lịch sử đoạt giải Pulitzer
Sau khi rời Việt Nam, vào năm 1965, Browne đã xuất bản cuốn sách “The New Face of War” (Bộ mặt mới của chiến tranh) và một cuốn cẩm nang dành cho phóng viên quốc tế tại Việt Nam. Trong đó, ông chia sẻ kinh nghiệm quý báu: “Làm phóng viên ở Việt Nam đòi hỏi phải có đôi giày bền chắc, luôn cảnh giác với các ‘mật vụ’ chuyên nghe lén cuộc trò chuyện tại các quán nước. Khi đang tác nghiệp trên chiến trường cùng quân đội mà nghe tiếng súng, đừng ngẩng đầu lên xem đạn từ đâu đến, nếu không bạn sẽ trở thành mục tiêu tiếp theo.”
Câu chuyện về chiếc xe ô tô gắn liền với sự kiện lịch sử tại chùa Thiên Mụ, Huế
Browne (trái) và phóng viên ảnh Horst Faas tại văn phòng AP Sài Gòn (1964)
Trong một cuộc phỏng vấn với Patrick Witty, biên tập viên hình ảnh của Tạp chí Time, Malcolm Browne đã chia sẻ những chi tiết thú vị về quá trình thực hiện bộ ảnh về sự kiện tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng Đức.
Browne cho biết ông đã sử dụng một chiếc máy ảnh Petri của Nhật Bản: “Tôi đã sử dụng nó rất thành thạo, nhưng tôi muốn chắc chắn rằng mình cài đặt đúng chế độ chụp, tập trung vào sự kiện và thay phim nhanh chóng để theo kịp diễn biến. Hôm đó tôi đã chụp khoảng mười cuộn phim liên tục.”
Để chuyển các cuộn phim ra khỏi Việt Nam nhằm tránh kiểm duyệt, Browne đã sử dụng phương pháp “chim bồ câu”, tức là nhờ hành khách trên các chuyến bay thương mại bí mật chuyển phim đến Manila, Philippines. Từ Manila, các cuộn phim sẽ được gửi đi bằng sóng vô tuyến. “Thời gian là yếu tố then chốt,” Browne nói, “tôi đã nhanh chóng mang phim ra sân bay và chúng được chuyển đi trên một chuyến bay đến Manila không lâu sau đó.”
Về quang cảnh hiện trường, Browne mô tả: “Âm thanh chủ đạo lúc đó là tiếng gào khóc và lời tiếc thương của các vị tu sĩ. Sau đó là tiếng hét trên loa phóng thanh của những người lính cứu hỏa, họ cố gắng tìm cách tiếp cận để dập tắt ngọn lửa. Đó là một mớ âm thanh hỗn độn.”
Các tu sĩ nằm chắn ngang xe cứu hỏa, ngăn cản việc tiếp cận hiện trường
Malcolm W. Browne (1933 – 2012) là nhà báo và nhiếp ảnh gia người Mỹ, nổi tiếng với bộ ảnh chụp cảnh tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng Đức vào năm 1963, mang về cho ông Giải thưởng Pulitzer.
Ông bắt đầu sự nghiệp tại tờ báo quân đội Stars and Stripes, sau đó gia nhập Associated Press và làm trưởng đại diện tại Đông Dương. Là một trong những nhà báo đầu tiên thường trú tại Việt Nam đưa tin về chiến tranh, Browne sau đó chuyển sang làm việc cho The New York Times và tạp chí Discover.
Năm 1991, ông trở lại làm phóng viên chiến trường tại Iraq trong Chiến tranh Vùng Vịnh.
Malcolm Browne qua đời năm 2012 tại New Hampshire, Hoa Kỳ, hưởng thọ 81 tuổi sau một thời gian chống chọi với bệnh Parkinson.
Các giải thưởng và danh hiệu nổi bật:
· Giải Ảnh Báo chí Thế giới (World Press Photo) năm 1963 với bức ảnh Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu.
· Giải Pulitzer cho bài báo quốc tế năm 1964.
· Giải George Polk.
· Giải Câu lạc bộ Báo chí nước ngoài (Overseas Press Club Award).
Để hiểu sâu hơn về bối cảnh lịch sử và ý nghĩa của phong trào Phật giáo tại Việt Nam, bạn có thể khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
