Khám phá sâu hơn về bản chất của ham muốn, một động lực mạnh mẽ nhưng cũng tiềm ẩn nhiều phiền muộn. Bài viết sẽ dẫn dắt bạn đi từ những khát khao cơ bản đến sự mưu cầu vô tận, làm rõ khi nào nhu cầu trở thành tham lam và tác động của nó đến cuộc sống, tất cả được đúc kết qua lăng kính Chia sẻ Đạo Phật.
Theo lời Phật dạy, lòng tham tồn tại dưới nhiều hình thức, trong đó có dục vọng – một trạng thái ước vọng, tìm cầu và khao khát mãnh liệt. Cốt lõi của sự mong cầu này xoay quanh năm đối tượng của ngũ dục: sắc, thanh, hương, vị, xúc. Điều này biểu hiện qua việc mắt khao khát cái đẹp, tai mong muốn âm thanh du dương, mũi ưa chuộng mùi hương, lưỡi thích thú vị ngon, và thân thể tìm kiếm sự tiếp xúc êm ái.
Tuy nhiên, con người không thể tránh khỏi các nhu cầu cơ bản như ăn uống, nghỉ ngơi, nhìn ngắm hay lắng nghe. Tham lam phát sinh khi chúng ta đòi hỏi vượt quá mức cần thiết. Việc đáp ứng những nhu cầu thiết yếu không phải là tham, mà là mong muốn sở hữu những thứ không cần thiết mới chính là biểu hiện của lòng tham. Thực tế, nhu cầu của con người không quá lớn lao; một chiếc giường để ngủ, đủ cơm ăn là đủ. Thế nhưng, nhiều người vẫn không ngừng mưu cầu nhiều hơn. Vậy, tại sao con người lại tham lam không biết chán?
Tâm lý con người thường bị cuốn theo những ham muốn vô tận. Tuy nhiên, những thứ mà con người khao khát và đắm chìm lại khó lòng giữ gìn lâu dài. Do đó, khi đạt được rồi, họ lại sinh tâm lo sợ mất mát.
Tâm lý con người có xu hướng không ngừng theo đuổi những ham muốn của bản thân. Tuy nhiên, những đối tượng mà con người khao khát và đắm chìm lại không có tính bền vững, khó lòng giữ gìn lâu dài. Vì lẽ đó, ngay khi đạt được, tâm lý lo sợ mất mát lại nảy sinh. Lấy ví dụ về tiền bạc, chi phí sinh hoạt hàng ngày của chúng ta thực tế không quá lớn. Nhưng ai cũng mong muốn tiền bạc chảy vào túi mà không muốn chi ra. Điều này dẫn đến mong muốn tích lũy ngày càng nhiều của cải để phòng khi cần dùng đến bất cứ lúc nào, và cuối cùng biến thành một lòng tham không đáy.
Lòng tham của con người có thể ví như hình ảnh một con khỉ trèo cây hái đào. Khi nhìn thấy những trái đào căng mọng, nó muốn hái và ăn tất cả. Kết quả là, nó không thể cầm hết những trái đào hái được, phải kẹp dưới nách. Đến khi muốn hái trái cuối cùng, nó chẳng thể ăn được trái nào mà còn kiệt sức vì mệt mỏi. Con người cũng thường rơi vào tình trạng tương tự, bị lòng tham lôi kéo, dẫn đến nhiều phiền não và mệt mỏi.
Tục ngữ có câu: “Người chết vì tiền tài, chim chết vì miếng ăn”.
Thực tế, con người không chỉ tham lam tiền tài mà còn tìm kiếm, tranh giành đủ thứ khác. Mối quan hệ giữa người với người đôi khi trở nên tồi tệ, dẫn đến xung đột và tranh cãi, tất cả cũng vì lòng tham. Do đó, lòng tham không chỉ khiến bản thân bất an mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây ra tai họa cho xã hội.
Từ xưa đến nay, nhu cầu cơ bản của con người vẫn xoay quanh cơm ăn, áo mặc, nhà ở và phương tiện đi lại. Nếu một người không chỉ lo cho nhu cầu của bản thân mà còn quan tâm, mong muốn cho đời sống của mọi người xung quanh được sung túc, đầy đủ thì đó không còn là tham lam. Ví dụ, việc mong muốn mọi người đều có đủ cơm ăn, áo mặc, phương tiện đi lại, có nơi ở ổn định, hay việc làm những việc thiện giúp đỡ cộng đồng, đều không bị xem là tham.
Vì vậy, ngoài những nhu cầu thiết yếu của bản thân, chúng ta không nên nuôi dưỡng lòng tham. Biết đủ và dừng lại chính là biểu hiện của trí tuệ. Phương pháp đơn giản nhất để nhận biết và kiểm soát lòng tham là thường xuyên quan sát tâm niệm của mình, nhận thức rõ liệu mình đang sống vì bản thân hay vì người khác.
Để hiểu sâu hơn về cách chế ngự những ham muốn này và hướng đến một cuộc sống an lạc, hãy cùng tiếp tục khám phá những lời dạy quý báu trong chuyên mục Đạo phật.
