Thế giới quan về linh hồn luôn là chủ đề hấp dẫn, được nhiều nền văn minh và hệ thống tín ngưỡng khai thác dưới những góc nhìn đa dạng. Từ Hy Lạp cổ đại đến các tôn giáo Á Đông, khái niệm về sự tồn tại phi vật chất này đã được định hình và diễn giải qua hàng thiên niên kỷ. Khám phá cách Website Chia sẻ Đạo Phật lý giải về bản chất và vai trò của linh hồn trong các truyền thống tư tưởng khác nhau.
Khái niệm linh hồn đã được các triết gia và tôn giáo trên thế giới lý giải theo nhiều cách khác nhau. Trong tiếng Hy Lạp, “Psyche” vừa mang nghĩa sự sống, vừa là tinh thần hay ý thức. Socrates coi linh hồn là bản chất tinh túy, trong khi Platon phân chia linh hồn thành ba phần: lý trí (Logos), tình cảm (Thymos) và ái dục (Eros). Aristote lại định nghĩa linh hồn là hoạt tính của một cơ thể sống, cho rằng nó sẽ chấm dứt khi cơ thể không còn tồn tại, tương tự như hoạt tính cắt của con dao sẽ mất đi khi dao bị hỏng.
Các tín ngưỡng và tôn giáo lớn thường xem linh hồn là thiêng liêng và bất diệt. Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo và Hồi giáo tin rằng linh hồn là món quà vĩnh cửu từ Thượng đế. Người sống thiện lành, tôn thờ Thượng đế sẽ được về sống hạnh phúc bên Ngài sau khi qua đời, còn kẻ ác sẽ chịu sự trừng phạt đời đời. Ấn Độ giáo quan niệm linh hồn cá nhân (Atman, Jiva, Purusa) là vĩnh cửu và có thể hợp nhất với Đại ngã hay Phạm thiên (Brahman), biểu trưng cho chân lý (Sat), trí tuệ (Chit) và hạnh phúc (Ananda). Kỳ Na giáo cho rằng linh hồn tồn tại trong con người, động vật và thực vật, và tất cả đều là những thực thể bất diệt. Tây Tạng giáo (Sikh) khẳng định linh hồn cá nhân (Atma) là một phần của linh hồn vũ trụ vĩnh hằng, tức Thượng đế (Parmatma).
Phật giáo, khi diễn đạt theo ngôn ngữ và tín ngưỡng dân gian, vẫn sử dụng các thuật ngữ như linh hồn, vong linh, hương linh để chỉ phần tồn tại sau cái chết của con người.
Khái niệm linh hồn trong Phật giáo
Tín ngưỡng dân gian còn cho rằng linh hồn người chết có thể trú ngụ ở một nơi nào đó và hiển hiện dưới hình dạng mà người đời thường gọi là ma. Nhiều người tin rằng sau khi chết, linh hồn sẽ đến cõi âm, chờ đợi sự phán xét của Diêm vương, và linh hồn tội lỗi có thể bị hành hạ cho đến khi được đầu thai trở lại dương thế.
Phật giáo, khi diễn đạt theo ngôn ngữ và tín ngưỡng dân gian, vẫn sử dụng các thuật ngữ như linh hồn, vong linh, hương linh để chỉ phần tồn tại sau cái chết của con người. Tuy nhiên, theo giáo lý về Duyên sinh, Vô thường và Vô ngã, Phật giáo không bao giờ chủ trương rằng phần phi vật chất này, hay linh hồn, là thường hằng và bất diệt. Trong Phật giáo, “linh hồn” được hiểu là “Thức” – tính biết, sự nhận thức, tư duy. Thức bao gồm những “hạt mầm” hay “dấu ấn” (chủng tử – bija) được hình thành từ các hành động (nghiệp) trong đời sống hiện tại và các kiếp trước.
Thông qua quá trình tu tập, Thức có thể chuyển hóa thành Trí tuệ tuyệt đối, dẫn đến sự Giải thoát tối hậu, chấm dứt vòng luân hồi sinh tử và chứng đạt Niết bàn.
Các luận sư Phật giáo sau này đã suy diễn rằng có một loại Thức gọi là A lại da thức, chứa đựng tất cả nội dung của Thức. Nội dung này không ngừng biến đổi tùy thuộc vào hoàn cảnh sống và hành động của chúng sinh sở hữu nó. Chính năng lượng này, hay nghiệp lực, sẽ thúc đẩy A lại da thức nương vào một thân thể mới vừa hình thành, có hoàn cảnh tương thích, khi một người qua đời. Đây chính là ý nghĩa của việc “linh hồn đi đầu thai” mà Phật giáo gọi là Thức đi đầu thai. Trong kinh Đại Duyên (Mahanidanasutta) thuộc Trường Bộ (Dighanikaya), Đức Phật đã hỏi Tôn giả A-nan: “Này A-nan, nếu thức không đi vào trong bụng bà mẹ thì danh sắc có thể hình thành trong bụng bà mẹ không?”. Tôn giả A-nan đáp: “Bạch Thế Tôn, không”. Điều này minh chứng rõ ràng Đức Phật đã dạy rằng chính Thức là yếu tố đi đầu thai.
Về sau, nhiều luận sư đã gọi Thức đi đầu thai này là Càn thát bà (Gadharva) hay thân Trung ấm (Antarabhavakaya). Tuy nhiên, giới Phật học vẫn chưa hoàn toàn thống nhất về bản chất, sự hiện hữu và thời gian tồn tại của thân Trung ấm trước khi nhập thai.
Sự tồn tại của linh hồn người chết theo quan điểm Phật giáo
Phật giáo gọi linh hồn là Thức hoặc Nghiệp thức, khởi nguồn từ vô minh từ vô thủy kiếp.
Tóm lại, Phật giáo gọi linh hồn là Thức hoặc Nghiệp thức, khởi nguồn từ vô minh từ vô thủy kiếp. Đây là một dạng vọng thức luôn vận hành và biến đổi theo hoàn cảnh cùng hành động của mỗi người, đóng vai trò là động lực khiến chúng sinh trôi lăn trong vòng luân hồi sinh tử. Thông qua quá trình tu tập, Thức có thể chuyển hóa thành Trí tuệ tuyệt đối, dẫn đến sự Giải thoát tối hậu, chấm dứt vòng luân hồi sinh tử và chứng đạt Niết bàn.
Tìm hiểu sâu hơn về quan niệm của Phật giáo về linh hồn, cũng như những khía cạnh tâm linh khác trong Đạo phật.
