Nghi thức triệu thỉnh những linh hồn lang thang, hay còn gọi là cô hồn, đã tồn tại từ bao đời nay, thu hút sự tham gia của mọi tầng lớp xã hội. Bên cạnh việc mô tả cuộc đời của người đã khuất, những bài văn tế còn chứa đựng lời than thở về số phận phiêu dạt, gợi lên nhiều suy tư về lẽ vô thường. Khám phá những câu chuyện tâm linh đầy xúc động này, bạn đọc sẽ tìm thấy sự kết nối sâu sắc giữa quá khứ và hiện tại, hiểu rõ hơn về hành trình tâm linh và có thể tìm thấy những giá trị ý nghĩa tại Chiasedaophat.
Nghi lễ triệu thỉnh cô hồn bao hàm tất cả mọi người thuộc mọi tầng lớp trong xã hội, xưa cũng như nay. Mỗi bài văn triệu thỉnh thường có hai phần: đoạn đầu mô tả thân thế khi còn sống, đoạn sau, bắt đầu từ hai tiếng “ô hô”, là lời than cho số phận của những linh hồn phiêu dạt. Văn chương cô đọng, gợi nhiều suy tư. Chính nhà thơ Nguyễn Du đã lấy cảm hứng từ nghi lễ này để sáng tác “Văn tế thập loại chúng sinh”. Khi đọc lên, ta không chỉ cảm nhận sự kêu gọi, nhắc nhở người đã khuất mà còn là lời cảnh tỉnh sâu sắc cho người đang sống.
Nghi lễ triệu thỉnh cô hồn bao hàm mọi tầng lớp xã hội, là lời nhắc nhở cho cả người sống và người đã khuất.
Phân loại các chúng sinh trong cõi vô thường
Cõi vô thường có nhiều cảnh giới, trong đó có những linh hồn phiêu dạt, hay còn gọi là cô hồn. Chúng ta có thể tìm hiểu về các loại cô hồn qua các tác phẩm văn học và nghi lễ tâm linh.
1. Lụy triều đế chúa
Đây là những vị vua của các triều đại đã qua, nhiều người trong số họ đã trải qua biến cố “đổi đời” hoặc chết do tai nạn. Dù từng có cuộc sống vương giả, quyền lực tuyệt đối, nhưng số phận bi đát đã đưa họ vào cõi vô thường.
2. Quan võ, tướng tá
Những vị tướng tài ba, từng giữ trọng trách bảo vệ non sông, nhưng số phận lại đoản mệnh, chết bất đắc kỳ tử. Họ có thể hy sinh nơi sa trường hoặc vì những biến cố bất ngờ.
3. Bá quận danh thần (Quan văn)
Những quan văn, viên chức hành chính, thường phải xa quê hương để nhậm chức. Họ cũng đối mặt với sự cô đơn nơi đất khách và những kết cục bi thương.
Trong “Văn tế thập loại chúng sinh”, Nguyễn Du không chỉ dừng lại ở việc mô tả chung chung mà còn đi sâu vào những nguyên nhân dẫn đến bi kịch của từng hạng người. Đối với các bậc đế vương, ông nhấn mạnh những kẻ “tính đường kiêu hãnh, chí những toan cướp gánh non sông”, những người có tham vọng lớn lao nhưng cuối cùng lại gánh chịu hậu quả bi thảm. Với các tướng lĩnh, ông tập trung vào những kẻ phản loạn, gây chiến tranh, để rồi “phơi thây trăm họ làm công một người”, cuối cùng chịu cảnh “xương vô chủ”. Về quan văn, đặc biệt là những người làm nghề “ngòi bút son”, gây ra nhiều oan trái, khi chết đi cũng không tránh khỏi sự cô độc, “lầu ca viện xướng tan tành còn đâu”.
Cuộc đời binh nghiệp có thể vinh quang nhưng số phận cuối cùng lại vô cùng bi đát.
4. Bạch ốc thư sinh (Học trò, sinh viên)
Những người dành cả đời đèn sách, miệt mài nghiên cứu nhưng lại yểu mệnh. Kiến thức tích lũy trở nên vô nghĩa khi đối mặt với cái chết. Điều này cho thấy, học vấn đích thực không chỉ là kiến thức suông mà còn là sự chuyển hóa bản thân, hướng đến những giá trị cao đẹp.
Nhiều người học rộng tài cao nhưng cuộc đời lại lận đận, chưa kịp thành danh đã vội lìa đời. Họ sống trong cảnh “mấy thu lìa cửa lìa nhà”, vật lộn với cuộc sống mưu sinh nơi đô hội. Cuối cùng, “văn chương đã chắc đâu mà trí thân?”. Sự cô đơn, thiếu thốn chăm sóc khiến họ bệnh tật và qua đời trong cảnh “anh em thiên hạ, láng giềng người dưng”. Số phận của họ là lời nhắc nhở về ý nghĩa thực sự của việc học và cuộc đời.
5. Xuất trần thượng sĩ (Tu sĩ)
Những người tu hành, với mục đích xuất thế nhưng lại còn vướng chấp, không thực sự áp dụng lời Phật dạy vào đời sống. Họ có thể chỉ dừng lại ở việc lý thuyết suông, luận bàn về vô thường, khổ, không mà thiếu đi sự thực hành. Chính sự tham chấp còn sót lại khiến họ không thể siêu thoát, vẫn còn quanh quẩn nơi trần thế.
Con đường tu hành cần sự thực hành và buông bỏ chấp trước.
Những vị tu sĩ này vẫn còn tiếc nuối những gì đã qua, thường lui tới những nơi họ từng sinh sống. Họ không thể siêu thoát vì “không đàm bí mật chơn thuyên”, chỉ dừng lại ở việc “thuyết khổ, không diệu kệ”. Đây là một khía cạnh mà “Văn tế thập loại” không đề cập trực tiếp.
6. Huyền môn đạo sĩ (Thầy pháp, thầy bói)
Những người tu luyện đạo Lão, xem bói, thiên văn, địa lý để đoán mệnh cho người khác, nhưng lại không nhìn thấy được vận mệnh của chính mình. Họ vẫn trôi lăn trong vòng luân hồi và không được giải thoát sau khi chết.
7. Thương gia, lữ khách
Những người buôn bán xuôi ngược, kiếm lời nhưng lại gặp rủi ro trên đường, chết bất kỳ vì tham lợi. Họ có thể là những thương gia giàu có nhưng cô độc, hay những người buôn bán nhỏ lẻ, vật lộn với cuộc sống.
Nguyễn Du đã mô tả ba hạng thương gia: những người “tính đường trí phú, làm tội mình nhịn ngủ bớt ăn”, sống cô độc và ích kỷ. Khi chết đi, họ không có ai thân thích, chỉ còn “hòm gỗ đa bó đóm đưa đêm”. Có những người “vào sông ra bể”, gặp sóng gió giữa dòng mà thân xác bị vùi lấp. Lại có những “tiểu thương” kiếm sống qua ngày, “đòn gánh tre chín dạn hai vai”, gặp mưa nắng giữa trời mà hồn phách lạc loài.
Cuộc sống mưu sinh đầy gian nan, có những người chết trong cảnh cô độc.
8. Chiến sĩ trận vong
Những người lính hy sinh nơi chiến trường, thân thể tan nát vì đạn lạc, tên rơi. Cuộc sống của họ khi tại ngũ đã gian nan, khi chết lại càng thảm khốc hơn, chỉ còn “cát vàng văng vẳng tiếng ma, mờ mờ xương trắng ai mà nhặt cho”.
Nguyễn Du đã khắc họa hình ảnh những người lính “mắc vào cửa lính”, “bỏ việc nhà gồng gánh việc quan”, “dãi dầu muôn dặm lầm than một đời”. Trong chiến trận, “mạng người như rác”, họ chết trong cảnh “lập lòe ánh lửa ma trơi, tiếng kêu thăm thẳm tối trời càng thương”.
9. Sản phụ chết cả mẹ lẫn con
Những người phụ nữ không may mắn qua đời cùng lúc với con cái. Họ có thể chết do biến cố bất ngờ trong thai kỳ hoặc khi sinh nở.
Trong khi đó, “Văn tế thập loại” lại đề cập đến trẻ sơ sinh bị chết yểu: “Kìa những đứa tiểu nhi nhỏ bé, lỗi giờ sinh lìa mẹ lìa cha, Lấy ai bồng bế vào ra, U ơ tiếng khóc xót xa nỗi lòng”.
10. Người khuyết tật, nô tỳ và những phận đời bi đát
Hạng này bao gồm những người đui điếc, câm ngọng, những nô tỳ, tì thiếp chết vì tai nạn lao động, bị ghen tuông hay đầu độc. Họ phải chịu kiếp khốn nạn vì những nghiệp báo từ kiếp trước, như khinh Tam bảo, ngỗ nghịch cha mẹ.
Nguyễn Du trong “Văn tế thập loại” không nhắc riêng hạng này, nhưng thay vào đó lại đề cập đến những người “buôn hương bán phấn”, có số phận bi đát, “sống đã chịu một đời phiền não, thác lại nhờ hớp cháo lá đa” vì không có người thờ cúng.
Nghi thức cúng cô hồn thể hiện lòng từ bi và mong cầu siêu thoát cho các linh hồn.
11. Cung phi mỹ nữ
Những người đẹp, cung phi gặp lúc thất thế, phải tự sát hoặc bị bức tử. Số phận của họ, dù từng sống trong nhung lụa, cuối cùng cũng tan biến như “xương khô lạnh lẽo trên chồi cỏ cây”.
Nguyễn Du nêu lên hai hình tượng người đẹp chết oan nghiệt để cho thấy rằng “cô hồn” không chỉ giới hạn ở những kẻ ác. Dù là người “đoan chính” hay “ăn ở hai lòng”, khi gặp biến cố, họ đều có thể trở thành những linh hồn phiêu dạt, “trên lầu cao dưới dòng nước chảy, phận đã đành trâm gãy bình rơi”, khi chết đi không có người nhặt xương.
12. Hành khất, tù nhân và những cái chết oan trái
Cuối cùng là những người hành khất, tù nhân bị tử hình, hoặc những người chết oan do tai nạn như nước, lửa, thú dữ, ngộ độc, tự tử, sét đánh… Họ chết trong cảnh “thân xương rã đường đê”, “vía theo mây bắc sề sề, hồn theo ngọn nước xuôi về biển đông”.
Nguyễn Du mô tả những kẻ “nằm cầu gối đất, dõi tháng ngày hành khất ngược xuôi”, “sống nhờ hàng xứ, chết vùi đường quan”. Ông cũng nhắc đến những tù nhân chết trong ngục, “nắm xương chôn lấp góc thành, kiếp nào cởi được oan tình ấy đi?”. Cuối bài văn tế, ông khái quát chung các loại người chết oan trái như “chìm sông lạc suối”, “sẩy cối sa cây”, “gieo giếng, thắt dây”, “trôi nước lũ”, “lây cháy thành”, hay bị “sơn tinh thủy quái”, “sa nanh sói ngà voi”.
Ngày nay, các loại tai nạn khác vẫn xảy ra mà không bút nào tả xiết. Một điều đáng lưu ý là trong cả “Khoa nghi” lẫn “Văn tế thập loại”, không thấy nhắc đến những người mắc bệnh tâm thần, một tầng lớp có thể nói là khốn đốn nhất ngay cả khi còn sống.
Cuộc sống tiềm ẩn nhiều rủi ro, dẫn đến những cái chết bất ngờ.
Nghi thức siêu độ và lời khai thị
Sau các nghi lễ chi tiết, bao gồm lễ Phật, thỉnh sư, kết giới, và trì chú, 12 loại cô hồn được mời thọ hưởng pháp vị Cam lồ. Vị chủ sám sẽ thực hiện nghi thức khai thị, nhấn mạnh rằng mọi khổ đau và tội ác đều bắt nguồn từ vô minh và tham ái. Ánh sáng từ bi của Phật lan tỏa khắp nơi, chỉ cần con người từ bỏ vô minh, chấp trước, nương theo ánh sáng đó sẽ được giải thoát khỏi các đường ác.
Việc khám phá mười hai loại cô hồn mở ra nhiều góc nhìn sâu sắc về cuộc đời và số phận con người, và để hiểu rõ hơn về những giáo lý tâm linh liên quan, bạn có thể tìm đọc thêm trong chuyên mục Đạo phật.
