Người tu cần dẹp bỏ tham sân si để đạt giác ngộ

Cuộc sống của người tu hành đôi khi bị vây hãm bởi ba bóng ma phiền não, cản trở bước đường tìm cầu giác ngộ. Làm sao để thoát khỏi vòng xoáy sân hận, tham lam và si mê, mang lại sự an lạc đích thực cho tâm hồn? Hãy cùng khám phá cách gỡ bỏ những ràng buộc này trên chiasedaophat.com.

Trong kinh kể lại, một hôm Phật hỏi các thầy Tỳ-kheo: “Này các Tỳ-kheo, nếu trong thất của các ông có ba con rắn độc chui vô thì các ông có ngủ ngon không?”. Các thầy thưa: “Bạch Thế Tôn, chúng con ngủ không ngon.” Phật hỏi tiếp: “Làm sao các ông ngủ mới ngon?”. Các thầy trả lời: “Bạch Thế Tôn, chừng nào chúng con đuổi hết ba con rắn độc ra khỏi thất thì ngủ mới ngon.” Phật kết luận: “Ba con rắn độc tuy độc nhưng không độc bằng ba thứ tham, sân, si. Tại sao? Vì rắn độc cắn chỉ chết thân đời này thôi, còn tham sân si hại không những đời này mà còn qua đến nhiều đời khác nữa.”

Từ bi là thương mến tất cả mọi người như thân nhân của mình. Nhưng họ chửi thì làm sao ta thương được? Chúng ta phải dùng trí suy xét kỹ, kẻ nói những điều thô lỗ vô lý là người tỉnh hay mê? Đó là người mê. Nếu người mê thì ta phải tỉnh mới khôn ngoan. Người tỉnh thì phải thương kẻ mê, chứ đâu thể giận họ được.

Điều này hết sức cụ thể: người tu hành cần phải loại bỏ ba “con rắn độc” là tham, sân, si để có thể tiến bộ trên con đường đạo. Làm thế nào để loại bỏ chúng?

Sân hận (Nóng giận): Được ví như rắn hổ lửa, cần dùng “roi nhẫn nhục” để chế ngự. Nhẫn nhục là sự an nhẫn, nhịn nhịn, dần dần cơn nóng giận sẽ lắng dịu. Khi gặp lời nói trái ý, thay vì phản ứng bằng lời nói hay hành động nóng nảy, gây khổ đau cho mình và người, hãy áp dụng phương pháp thực tế hơn: khi cơn giận vừa nổi lên, trước khi kịp mở miệng, hãy tự nhủ: “Nói là ngu, nín là khôn”. Lặp đi lặp lại câu thần chú này sẽ giúp cơn giận lắng xuống, tránh gây khẩu nghiệp và thân nghiệp xấu.
Bước hai: Quán từ bi: Sau khi ngăn chặn cơn giận bộc phát bằng sự nhẫn nại, cần tiến tới việc “bứng tận gốc” sân hận bằng cách quán từ bi. Từ bi là thương mến tất cả mọi người như người thân. Khi đối diện với những lời lẽ thô lỗ, vô lý, hãy dùng trí tuệ để suy xét: người nói đó là người đang tỉnh táo hay mê muội? Nếu họ đang mê muội, người tỉnh táo (chính là ta) phải thương xót họ, chứ không thể giận dữ.

Hòa thượng Thích Thanh Từ.

Tham lam: Được ví như rắn hổ mang, luôn chạy lăng xăng, không chịu ở yên. Tham lam biểu hiện qua năm thứ: tham tài, tham sắc, tham danh, tham ăn, tham ngủ.

Trị bệnh tham tài:

Thuốc vô thường: Nhận thức rằng tiền bạc, tài sản có thể mất đi bất cứ lúc nào do thiên tai (lũ lụt, hỏa hoạn), trộm cướp, con cái phá tán, hoặc bị quan quyền chiếm đoạt. Sự tích lũy không ngừng nghỉ, mong muốn ngày càng nhiều hơn chỉ mang lại khổ đau vì bản chất của cải thế gian là vô thường, không đảm bảo.
Pháp bố thí: Dùng của cải dư thừa để giúp đỡ những người kém may mắn hơn. Bố thí giúp hóa giải sự xan tham. Nghiệp lành từ việc bố thí là tài sản quý giá mà không ai có thể lấy đi.

Trị bệnh tham sắc:

Thuốc quán bất tịnh: Quán chiếu thân thể là một “đảy da hôi thối”, bẩn thỉu, nhớp nhúa. Con người thường bị cuốn hút bởi vẻ bề ngoài mà quên đi bản chất thật sự. Khi nhận ra sự thật này, lòng ham muốn sắc đẹp sẽ giảm bớt.
Nhận thức về vô thường của sắc đẹp: Vẻ đẹp chỉ tồn tại trong một thời gian nhất định, đặc biệt là ở lứa tuổi thanh xuân. Khi về già, sắc đẹp sẽ phai tàn. Việc đắm chấp vào cái đẹp tạm bợ là một ảo tưởng.
Quán ngay nơi mình: Đức Phật dạy quán thân bất tịnh là quán chiếu ngay trên chính bản thân mình, nhận rõ sự nhớp nhúa, gớm ghiếc của thân thể. Khi tự mình thấy như vậy, ta sẽ không còn dính mắc vào sắc đẹp của người khác.

Quán bất tịnh thành công thì bệnh tham sắc không còn. Nên nói đó là thuốc trị bệnh tham sắc.

Trị bệnh tham danh:

Quán khổ của tham danh: Tham danh, ham chức quyền, dẫn đến sự lo lắng, mất ăn mất ngủ, cạnh tranh, ganh ghét. Dù có đạt được danh vọng, cũng đi kèm với trách nhiệm nặng nề, áp lực, và nỗi khổ khi mất chức. Mọi giai đoạn của việc tham danh đều chứa đựng khổ đau, dù người ta lầm tưởng đó là niềm vui.
Nhận thức đúng đắn: Người tu hành nhận rõ tham danh là nguyên nhân sâu xa của đau khổ và từ bỏ nó.

Trị bệnh tham ăn:

Thuốc quán vô thường và bất tịnh: Cái ngon chỉ tồn tại trong khoảnh khắc khi thức ăn còn trên lưỡi, sau đó sẽ trở thành chất thải hôi dơ. Thức ăn chỉ là phương tiện để duy trì sự sống khỏe mạnh, không nên quá đòi hỏi về hương vị.
Hạn chế và điều độ: Tránh đòi hỏi, tham lam trong ăn uống, vì điều này không chỉ tốn kém mà còn có thể dẫn đến bệnh tật. Ăn uống điều độ, vừa phải là cách thực hành quán vô thường, bất tịnh để trừ bệnh tham ăn.

Tham ngủ là bệnh trầm trọng chung cho nhiều người.

Trị bệnh tham ngủ:

Tinh tấn trị giải đãi: Cần có tinh thần nỗ lực, không lười biếng. Khi cảm thấy buồn ngủ, hãy nhớ rằng sức khỏe hiện tại không đảm bảo cho tương lai. Vì vậy, hãy tận dụng thời gian khỏe mạnh để tu hành, tránh để hối tiếc khi lâm chung.
Quán vô thường: Nhận thức rằng cuộc đời vô thường, không ai biết trước điều gì sẽ xảy ra. Hãy coi việc tu hành như cứu lửa cháy đầu, cần hành động ngay lập tức khi có cơ hội.
Hành động quyết liệt: Khi nghe chuông báo thức hoặc có ý định ngủ tiếp, hãy dứt khoát trỗi dậy, rửa mặt và bắt đầu công việc tu tập (tụng kinh, niệm Phật, tọa thiền). Nếu để “ma ngủ” làm chủ, sẽ bỏ lỡ thời gian quý báu.

Sau khi chế ngự được năm chứng bệnh tham, chúng ta sẽ hết tham, hết sân.

Trị bệnh si mê:

Si mê là gốc rễ của mọi khổ đau. Si mê là thấy sai sự thật, nhìn nhận mọi vật không đúng như bản chất của chúng. Trí tuệ là thấy đúng sự thật. Người sống theo ảo tưởng, sai lầm là người si mê.

Phân biệt thiện ác: Si mê ở mức độ cạn nhất là không phân biệt được thiện ác, tội phúc, chánh tà. Người tu hành cần nhận thức rõ ràng: thiện là những hành động mang lại điều tốt đẹp, sáng suốt, lợi ích cho mọi người; ác là những hành động xấu xa, nguy hiểm cho người khác.

Si mê là gốc đau khổ nhất của cuộc đời. Nói theo đúng thứ lớp thì trước là si, rồi tới tham, sân. Sân là ngọn, si là gốc. Tại sao? Si mê là thấy không đúng như thật. Sự vật trắng mà mình thấy đen, xấu mà cho tốt, đó là si mê. Si mê là thấy theo ảo tưởng, trí tuệ là thấy đúng như thật. Người nào sống theo ảo tưởng sai lầm đó là người si mê.

Phiền não sinh ra từ tham, sân, si. Khi chúng ta biết ngăn chặn và chế ngự ba thứ này, phiền não sẽ dần giảm bớt. Nếu loại bỏ được “mây phiền não”, “ông Phật” chân thật bên trong mỗi người sẽ hiển lộ. Sống với Phật tánh chân thật chính là biết tu, là trở về với nguồn an lạc vĩnh cửu. Ngược lại, chạy theo những suy nghĩ lăng xăng của tâm thức chỉ chuốc lấy đau khổ.

Mỗi người cần phải luôn tỉnh giác để tự cứu lấy mình, vì không ai có thể cứu giúp ta ngoài chính bản thân. Nếu chìm đắm trong mê muội, ta sẽ trôi lăn trong vòng luân hồi sinh tử muôn kiếp. Ngược lại, nếu giữ được sự tỉnh táo, ta sẽ dần thoát khỏi phiền não và vượt ra khỏi vòng sinh tử. Đây chính là ý nghĩa sâu xa và tối thượng của đạo Phật.