Trong bối cảnh xã hội đầy biến động, tư tưởng về bản chất con người và vai trò của luật pháp đã được nhiều triết gia khai thác. Nổi bật trong số đó là Tuân Tử, người cho rằng bản tính con người vốn dĩ là ác, cần có pháp luật để uốn nắn và định hướng. Khám phá sâu hơn về quan điểm này sẽ hé lộ những góc nhìn thú vị về quản trị xã hội và đạo đức con người tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Ảnh minh hoạ
Tuân Tử (316-237 TCN) là một nhân vật kiệt xuất của trường phái Pháp gia, với tư tưởng cốt lõi là cai trị bằng pháp luật. Ông sống trong giai đoạn đầy biến động của nhà Chu, chứng kiến sự suy tàn của triều đại này và sự trỗi dậy mạnh mẽ của nhà Tần. Triết lý của Pháp gia, mà Tuân Tử là một đại diện tiêu biểu, nhấn mạnh vào việc thiết lập và duy trì quyền lực nhà nước thông qua hệ thống luật pháp nghiêm minh và các hình phạt răn đe. Khác biệt với nhiều nhà Nho cùng thời, Tuân Tử cho rằng luật pháp và hình phạt không chỉ cần thiết mà còn đóng vai trò nền tảng trong quản lý xã hội, đảm bảo trật tự và ổn định.
Đặc điểm nổi bật trong tư tưởng của Tuân Tử là việc ông không chỉ tập trung vào các quy định pháp luật mang tính khái quát, mà còn đề cao việc sử dụng các ví dụ minh họa cụ thể – tương tự như án lệ trong hệ thống pháp luật hiện đại – để làm cơ sở cho việc thực thi và phổ biến luật pháp. Cách tiếp cận này giúp luật pháp trở nên dễ hiểu, dễ áp dụng và có tính thuyết phục cao hơn đối với người dân.
Học thuyết “tính ác” của Tuân Tử là một trong những luận điểm gây nhiều tranh cãi nhất của ông. Theo quan điểm này, con người khi sinh ra vốn dĩ mang trong mình những dục vọng bản năng, như ham muốn vật chất, danh vọng hay thỏa mãn cá nhân. Những yếu tố “thiện” mà con người có được là kết quả của quá trình bồi dưỡng, giáo dục và chịu sự tác động, chế tài từ xã hội. Nếu không có sự can thiệp này, những dục vọng bản năng sẽ dẫn đến tranh chấp, xung đột, gây ra sự hỗn loạn trong các mối quan hệ xã hội và dẫn đến sự sụp đổ của trật tự.
Tuân Tử khẳng định rằng, để điều chỉnh và cải tạo bản tính “ác” này, cần phải có “lễ” – hệ thống các quy tắc, chuẩn mực đạo đức và nghi lễ xã hội. Ông cho rằng chỉ có giới tinh hoa, những người có khả năng nhận thức và thực hành “lễ”, mới có thể dẫn dắt xã hội. Còn lại, đa số mọi người, nếu không được giáo dục và ràng buộc bởi luật pháp, sẽ hành động theo bản năng “ác” và cần phải chịu sự chế tài nghiêm khắc.
Theo Tuân Tử, “ác” là khái niệm đối lập với “thiện”. “Thiện” được định nghĩa là những hành vi, tư tưởng phù hợp với “chính lí bình trị” – sự ổn định, hài hòa và cai trị công bằng. Ngược lại, “ác” là những gì đi ngược lại với sự ổn định đó, dẫn đến “thiên hiểm bội loạn” – sự bất ổn, nguy hiểm và hỗn loạn. Sự phân biệt rõ ràng này giúp định hình các chuẩn mực hành vi trong xã hội.
Những đúc kết của Tuân Tử về thiện và ác được rút ra từ chính những trải nghiệm và quan sát thực tế trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của thời kỳ suy tàn nhà Chu và sự tranh đoạt quyền lực của nhà Tần. Ông chứng kiến sự tàn khốc của chiến tranh, sự áp bức và bất công, từ đó hình thành nên nhận thức sâu sắc về bản chất con người và vai trò của pháp luật, đạo đức trong việc ngăn chặn những hành vi đi ngược lại với lợi ích chung của xã hội.
Tuân Tử quan niệm, bất kỳ hành vi hay tư tưởng nào đi ngược lại với các chuẩn mực đạo đức xã hội, gây phương hại đến sự thái bình, thịnh vượng của đất nước đều có thể được xem là “ác”.
Theo Tuân Tử, “tính” (bản tính tự nhiên) là những gì bẩm sinh, trời sinh ra đã có, không thể học hỏi hay thay đổi thông qua nỗ lực cá nhân. Ông cho rằng bản tính này là như nhau ở tất cả mọi người, kể cả bậc thánh nhân và người thường, và về cơ bản là ích kỷ, hướng tới việc thỏa mãn nhu cầu và ham muốn cá nhân. Đây là nền tảng cho quan điểm “tính ác” của ông.
Để khắc phục những khuynh hướng tiêu cực này, Tuân Tử đề xuất rằng con người có khả năng hướng thiện thông qua “tâm”. Tâm, theo ông, có vai trò như một “mâm nước” tĩnh lặng. Khi tâm trí an nhiên, không bị xáo trộn bởi dục vọng, con người có thể nhìn nhận sự vật, sự việc một cách rõ ràng, thấu suốt và đạt được sự minh triết.
Tuân Tử nhấn mạnh rằng quá trình “trở nên tốt hơn” không diễn ra một cách tự nhiên mà đòi hỏi sự rèn luyện, giáo dục và uốn nắn không ngừng. Ông ví von quá trình này với việc uốn cong cây để thẳng cần phải luộc, hơ nóng và dùng khuôn, hoặc việc mài sắc dao cùn để nó trở nên sắc bén. Chỉ thông qua nỗ lực và sự tác động từ bên ngoài, con người mới có thể chuyển hóa bản tính “ác” thành “thiện nhân” – người có đạo đức và hành vi tốt đẹp.
Hàn Phi, một trong những học trò xuất sắc của Tuân Tử, đã kế thừa và phát triển những tư tưởng của thầy mình, hình thành nên học thuyết “Pháp trị” hoàn chỉnh. Học thuyết này, dù gây ra nhiều tranh cãi trong giới học thuật và xã hội, đã có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng chính trị và quản lý nhà nước trong lịch sử Trung Quốc.
Quan niệm của Tuân Tử cho rằng, dù bản tính con người là do trời sinh, nhưng nó cần phải trải qua quá trình giáo dục, rèn luyện và chịu sự chi phối của luật pháp để trở nên hoàn thiện.
Con người, nếu không được học hỏi sẽ không hiểu lẽ phải, không biết đạo lý. Nếu không hành động, không rèn luyện thì sẽ không thể trở thành người có ích cho xã hội.
Thiếu rèn luyện, con người khó lòng phát triển. Không tuân thủ pháp luật và quy tắc, con người sẽ không được xã hội chấp nhận, thậm chí đối mặt với hậu quả nghiêm trọng.
Để xây dựng một xã hội lành mạnh, cần chú trọng đến giáo dục toàn diện, tuyên truyền sâu rộng các giá trị đạo đức và pháp luật, áp dụng chế tài một cách công bằng và thường xuyên, đồng thời tạo dựng một môi trường sống và làm việc an toàn, thuận lợi cho mọi người.
Giải pháp nào cho “tính ác”?
Để giảm thiểu tác động tiêu cực của “tính ác”, các nhà giáo dục khuyến nghị cha mẹ cần dạy dỗ con cái về tinh thần vị tha, đặt lợi ích cộng đồng lên trên lợi ích cá nhân. Đồng thời, cần tránh những lời nói hay hành động có thể gây tổn thương, hạ nhục hoặc châm chọc con cái. Các nhà phân tâm học cho rằng, việc khơi dậy và củng cố lương tâm là yếu tố then chốt. Kẻ phạm tội cần nhận thức rõ ràng về hành động sai trái của mình và trải qua cảm giác cắn rứt lương tâm, đó là bước đầu tiên để họ có thể thay đổi và từ bỏ “tính ác”.
Trong bối cảnh xã hội ngày càng chạy theo các giá trị vật chất, việc đề cao các giá trị đạo đức như lòng hảo tâm, sự đồng cảm là cần thiết để chống lại xu hướng bạo lực và hung hăng, vốn thường là biểu hiện của sự yếu đuối nội tâm. Xã hội cần tích cực lan tỏa lẽ công bằng và tinh thần liên đới. Như Khổng Tử đã dạy: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” (Điều gì mình không muốn, chớ làm cho người khác). Tuy nhiên, việc thực hành tinh thần vị tha một cách triệt để không phải là điều dễ dàng và đòi hỏi nỗ lực không ngừng từ mỗi cá nhân và toàn xã hội.
Liệu bản chất con người có thực sự “bẩm sinh đã ác”, hay có những yếu tố nào khác ảnh hưởng đến hành vi của chúng ta? Hãy cùng khám phá sâu hơn những góc nhìn về con người và đạo đức trong chuyên mục Đạo phật.
