Trái ngược với quan niệm con người sinh ra đã mang bản tính tốt đẹp, học thuyết “Nhân chi sơ tính bản ác” của Tuân Tử lại cho rằng bản chất vốn là “ác”, cần được giáo dục và “lễ” để định hình. Khám phá sâu hơn về luận điểm gây tranh cãi này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguồn gốc của thiện và ác trong xã hội, mời bạn ghé thăm chiasedaophat.com để có cái nhìn toàn diện.
Luận điểm “Nhân chi sơ tính bản ác” của Tuân Tử
Học thuyết “Nhân chi sơ tính bản ác” của Tuân Tử khẳng định bản chất con người khi sinh ra vốn dĩ là ác, và những phẩm chất tốt đẹp chỉ có được thông qua quá trình bồi dưỡng và giáo dục. Theo Tuân Tử, con người bẩm sinh đã có những dục vọng như ham lợi, ham sắc. Nếu không được kiểm soát, những dục vọng này sẽ dẫn đến xung đột và hỗn loạn trong xã hội. Do đó, “lễ” (các quy tắc, lễ nghi) đóng vai trò thiết yếu trong việc điều chỉnh và sửa đổi bản tính ác, mặc dù ông tin rằng chỉ giới tinh hoa mới có khả năng thực hiện điều này.
Tuân Tử định nghĩa “ác” là sự đối lập với “thiện”, trong đó “thiện” là những gì hướng tới sự “chính lí bình trị”, còn “ác” là những gì dẫn đến “thiên hiểm bội loạn”. Ông nhìn nhận thiện và ác dưới góc độ chính trị, dựa trên những quan sát về thời đại ông đang sống, nơi sự thái bình thịnh trị được xem là “thiện” và sự hỗn loạn, bạo lực là “ác”.
Khổng Tử đã từng nói: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” (cái mình không muốn, chớ làm cho người).
Theo quan điểm của Tuân Tử, “tính” là yếu tố bẩm sinh, không thể học hỏi hay thay đổi, là bản chất tự nhiên của mỗi người. Ông cho rằng bản tính này là như nhau ở tất cả mọi người, kể cả thánh nhân và người thường, đều là “ác”. Câu nói dân gian “cha mẹ sinh con trời sinh tánh” cũng phản ánh quan niệm về một yếu tố cố hữu, khó thay đổi trong con người. Tuân Tử còn bổ sung rằng bản tính tự nhiên của con người là ích kỷ và chỉ hướng về bản thân, ham muốn hưởng thụ.
Tuy nhiên, Tuân Tử không cho rằng con người hoàn toàn bị chi phối bởi khuynh hướng ác. Ông nhận thấy rằng bên cạnh “khuynh hướng xấu” bẩm sinh, con người còn có khả năng hướng thiện thông qua “tâm”. Ông ví tâm như mặt nước tĩnh lặng: khi nước không bị khuấy động, bụi bẩn sẽ lắng xuống, nước trở nên trong veo và có thể phản chiếu rõ ràng mọi vật, giống như tâm tĩnh lặng có thể soi chiếu và thấu hiểu lẽ lý của vạn vật.
Dựa trên sự tồn tại của cả “khuynh hướng ác” và khả năng hướng thiện thông qua tâm, Tuân Tử đề xuất phương pháp để con người trở nên tốt đẹp. Ông so sánh việc uốn nắn tính người với việc uốn cong cây cần phải luộc, hơ nóng và dùng khuôn, hay mài bén dao cùn. Tương tự, để đạt được điều thiện, con người cần được dạy dỗ và giáo dục. Quá trình giáo dục này bắt đầu từ việc giáo dục tâm, nâng cao ý thức và sự hiểu biết. Khi tâm được giáo dục, con người sẽ có khả năng phân định đúng sai, tốt xấu và biết nên làm gì, không nên làm gì.
Tư tưởng này sau đó đã được Hàn Phi, một học trò xuất sắc của Tuân Tử, phát triển thành “học thuyết pháp trị”, một học thuyết vẫn còn gây nhiều tranh luận cho đến ngày nay.
Triết lý vô thường của Phật giáo
Ý nghĩa sâu xa thứ nhất của Mạnh Tử trong tiếng Trung về luồng tư tưởng này chính là kế thừa chữ “Nhân” từ Khổng Tử dùng vào chính trí và phát triển ra thuyết “Nhân Chính”.
Quan điểm “Nhân chi sơ tính bản thiện” của Mạnh Tử
Mạnh Tử, sống ở thời Chiến Quốc, là một nhà tư tưởng Nho gia kế thừa và phát triển tư tưởng của Khổng Tử. Ông tin rằng con người khi sinh ra vốn có bản tính thiện lành. Tuy nhiên, dưới ảnh hưởng của môi trường xã hội và cuộc sống, tính tình con người có thể thay đổi. Do đó, giáo dục và rèn luyện liên tục là cần thiết để nuôi dưỡng tính lành và ngăn chặn sự nảy sinh của tính xấu. Nếu sống một cuộc đời lành mạnh, tính lành sẽ được giữ gìn và phát triển.
Quan điểm này đối lập với học thuyết “nhân chi sơ tính bản ác” của Tuân Tử, người cho rằng con người sinh ra đã có nhiều dục vọng và cần sự giáo dưỡng trong môi trường tốt để phát triển bản tính lành. Theo Tuân Tử, nếu không được định hướng đúng, tính ác có thể dẫn đến tranh giành và loạn lạc xã hội, do đó cần phải tuân thủ “lễ” để phân biệt đúng sai và học hỏi đạo đức.
Mạnh Tử kế thừa và phát triển chữ “Nhân” của Khổng Tử, ứng dụng vào lĩnh vực chính trị và hình thành thuyết “Nhân Chính”. Thuyết này nhấn mạnh tầm quan trọng của dân chúng, coi dân là yếu tố cốt lõi, sau đó đến xã tắc và cuối cùng mới là vua. Ông cho rằng sự thịnh vượng của quốc gia phụ thuộc vào sự tín nhiệm của dân chúng, và sự bất mãn của dân có thể dẫn đến xung đột và thay đổi triều đại.
Tư tưởng “thiện” trong “Nhân tri sơ tính bản thiện” của Mạnh Tử còn thể hiện ở việc ông cho rằng người theo Nho gia cần có “Đức”, coi trọng sự lương thiện và tránh làm điều ác. Ông tin rằng con người sinh ra đã có khả năng phân biệt thị phi, và không nên vì lợi ích trước mắt mà đánh đổi đạo đức cá nhân.
Thiện, ác và con đường giải thoát
Để chữa tính ác, các nhà phân tâm học đề nghị phải khơi dậy lương tâm.
Phương pháp hóa giải bản tính ác
Để giảm thiểu sự ác trong xã hội, vai trò của cha mẹ trong việc giáo dục con cái về tinh thần vị tha là vô cùng quan trọng. Cha mẹ cần tránh những lời nói làm tổn thương, hạ nhục hay châm chọc con cái. Các nhà phân tâm học đề xuất rằng việc khơi dậy lương tâm là một phương pháp hiệu quả để chữa lành tính ác. Khi kẻ ác nhận thức rõ hành vi của mình và cảm thấy cắn rứt lương tâm, họ mới có cơ hội từ bỏ tính ác.
Trong một xã hội đề cao giá trị vật chất, con người cần nhấn mạnh các giá trị của lòng hảo tâm để đối kháng lại sự hung dữ, vốn là biểu hiện của sự yếu đuối. Do đó, xã hội cần đề cao lẽ công bằng và tình liên đới. Như Khổng Tử đã dạy: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” (cái mình không muốn, chớ làm cho người). Tuy nhiên, việc thực hành tinh thần vị tha không phải là điều dễ dàng.
Bản chất con người, liệu là thiện hay ác, vẫn là một câu hỏi lớn xuyên suốt lịch sử tư tưởng. Khám phá những lập luận sâu sắc về vấn đề này và tìm hiểu thêm về con đường hướng đến sự hoàn thiện bản thân trong chuyên mục Đạo phật.
