Đức Phật đã chỉ dạy về quy luật vận hành của nghiệp báo, chi phối sự tái sinh vào các cảnh giới khác nhau. Hiểu rõ về di sản nghiệp quả mà mỗi chúng sinh mang theo sẽ giúp chúng ta sống an lạc và kiến tạo tương lai tốt đẹp, như Chia sẻ Đạo Phật luôn hướng đến.
Nhân quả nghiệp báo là gì?
Theo Kinh Trung Bộ, Đức Phật dạy rằng với nhãn quan thanh tịnh, siêu nhiên, vượt tri kiến phàm tục, Ngài thấy rõ quy luật sinh tử của chúng hữu tình. Sự cao quý hay hạ liệt, thông minh hay ngu si, tái sinh vào cõi lành hay cõi dữ đều tùy thuộc vào hạnh nghiệp mà mỗi chúng sinh đã tạo. Những ai tạo ác nghiệp về thân, khẩu, ý sau khi chết sẽ tái sinh vào khổ cảnh, địa ngục. Ngược lại, những ai tạo thiện nghiệp sẽ được tái sinh vào cõi lành, thiên giới.
Khi được hỏi về sự khác biệt trong tuổi thọ, sức khỏe, dung mạo, tài sản, địa vị xã hội và trí tuệ giữa con người, Đức Phật giải thích rằng tất cả chúng sinh đều mang theo nghiệp của chính mình như một di sản, vật di truyền, người thân thiết hay chỗ nương tựa. Chính sự khác biệt trong nghiệp riêng của mỗi chúng sinh đã tạo nên sự dị đồng giữa họ. (Trích Trung A-hàm, kinh Anh vũ, 170; Trung bộ, kinh Tiểu nghiệp phân biệt, 135). Trong kinh Tăng chi bộ, Đức Phật khẳng định: “Ta là chủ nhân của nghiệp, là kẻ thừa tự nghiệp. Nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa. Phàm nghiệp nào sẽ tạo, thiện hay ác. Ta sẽ thừa tự nghiệp ấy” (chương 10 pháp, phẩm Thân do nghiệp sanh).
Nhân quả nghiệp báo được hình thành trên cơ sở tuệ giác của Đức Phật. Trí tuệ giác ngộ thấy biết rõ nguyên lý của vũ trụ vạn hữu, chân tướng của sự vật hiện tượng, con đường vận hành của các pháp, bản chất của đời sống. Giúp lý giải những nghi vấn mà con người chưa tìm ra lời giải đáp.
Nghiệp là hành vi của thân, khẩu, ý, bao gồm suy nghĩ, ý muốn, ý định, lời nói và hành động. Trong ngôn ngữ nhà Phật, nghiệp còn được gọi là “hành động có tác ý”. Nghiệp tác động đến con người bằng cách định hình đặc điểm, tính cách, thân phận, cũng như tạo ra hạnh phúc hoặc khổ đau mà con người phải gánh chịu, và dẫn dắt con người tái sinh qua các cảnh giới.
Tất cả những gì được tạo ra từ Nghiệp được gọi là Nghiệp quả. Nghiệp bao gồm nghiệp cũ (tạo tác từ kiếp trước) và nghiệp mới (tạo tác trong kiếp này), cũng như biệt nghiệp (nghiệp cá nhân) và cộng nghiệp (nghiệp chung do nhiều cá nhân cùng tạo thành, hình thành từ cộng đồng, xã hội, quốc gia).
Nghiệp nhân là nguyên nhân dẫn đến nghiệp quả. Tuy nhiên, thời gian để nghiệp quả biểu hiện phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ nghiêm trọng của nghiệp, năng lực tiếp nhận của con người và các tác nhân duyên khác. Do đó, không phải ai cũng nhận nghiệp quả giống nhau trong cùng một khoảng thời gian.
Con người ở kiếp này thường không thể nhớ hết những nghiệp đã tạo tác từ kiếp trước. Do đó, việc tường tận về nhân quả nghiệp báo trong ba thời (quá khứ, hiện tại, tương lai) là điều không thể. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là nghiệp là bất biến. Nếu trong kiếp trước đã tạo ác nghiệp, kiếp này sẽ gánh chịu quả báo. Ngược lại, nếu hành thiện tích đức và tích cực hóa giải nghiệp báo, những phiền não và tai ương có thể thuyên giảm.
Con người có thể tạo ra những nghiệp mới theo chiều hướng tích cực để khắc phục hậu quả của những nghiệp đã tạo trong quá khứ.
Hiểu nhân quả nghiệp báo như thế nào cho đúng?
Quan niệm sai lầm về nhân quả nghiệp báo là cho rằng nếu một người không thông minh là do nghiệp, nên không cần học tập. Nếu nghèo khó là do nghiệp, nên không cần cố gắng phấn đấu. Nếu có tính hung dữ, tham lam, ích kỷ, đố kỵ là do nghiệp, nên không thể sửa đổi hay trau dồi nhân cách.
Quan niệm cho rằng phàm phu mãi mãi là phàm phu, không thể trở thành bậc Thánh vì nghiệp đã định sẵn, do đó không cần nỗ lực tu tập, là những nhận thức tiêu cực và sai lầm về luật nhân quả nghiệp báo.
Một người có thể phải mang thân tật nguyền, nghèo khó trong hiện tại do những nghiệp nhân đã tạo trong quá khứ. Tuy nhiên, nếu trong hiện tại họ biết tạo nghiệp nhân tốt, mang tính tích cực, họ vẫn có thể sống vui vẻ và hạnh phúc. Họ có thể thoát khỏi cảnh nghèo khổ khốn khó trong đời này hoặc sinh làm người giàu sang trong đời sau. Điều này áp dụng cho mọi trường hợp khác: con người có thể thay đổi hoàn cảnh và bản thân nhờ sự chuyển hóa nghiệp.
Để chuyển hóa nghiệp, cần bắt đầu từ việc thay đổi quan niệm sống, tư duy, hành động và thái độ sống. Điều này bao gồm việc nỗ lực học tập, trau dồi nhân phẩm đạo đức, rèn luyện bản thân, làm nhiều việc tốt, sống khéo léo và biết tu tập.
Quan niệm cho rằng nghiệp đã định sẵn điều kiện bản thân và hoàn cảnh sống, khiến con người không thể thay đổi và chỉ có thể chấp nhận “trả nghiệp” cho những nghiệp nhân đã tạo trong quá khứ, là quan niệm sai lầm. Điều này dẫn đến việc nhiều người cho rằng phải cam chịu bất công, oan ức, nghèo khó, bệnh tật, tật nguyền và các nỗi bất hạnh khác để “trả cho hết nghiệp”. Họ tin rằng chỉ sau khi trả hết nghiệp cũ, họ mới có thể hưởng thụ sự an lạc, hạnh phúc và quả báo tốt đẹp từ những nghiệp nhân hiện tại. Mọi nỗ lực trong hiện tại chỉ có ý nghĩa cho tương lai xa xôi, sau khi đã “trả hết nghiệp”. Đây là một quan niệm sai lầm về Nghiệp.
Đức Phật đã dạy, con người là chủ nhân của Nghiệp. Trong hiện tại, con người có thể tạo những nghiệp mang lại an lạc, hạnh phúc cho mình cho dù mình đang sống trong hoàn cảnh nào. Dang phải nhận chịu quả báo của những nghiệp trong quá khứ đời này hay đời trước.
Nhân quả là một chân lý sống.
Như Đức Phật đã dạy, con người là chủ nhân của Nghiệp.
Nhân quả nghiệp báo thực hành như thế nào cho đúng?
Đức Phật dạy rằng con người là chủ nhân của Nghiệp. Trong hiện tại, con người có khả năng tạo ra những nghiệp mang lại an lạc và hạnh phúc, bất kể hoàn cảnh hiện tại ra sao, ngay cả khi đang phải nhận chịu quả báo của những nghiệp đã tạo trong quá khứ, ở đời này hay các đời trước.
Con người hoàn toàn có thể tạo ra những nghiệp mới mang tính tích cực để hóa giải hậu quả của những nghiệp đã tạo trong quá khứ. Việc chuyển hóa nghiệp ngay trong hiện tại giúp con người đạt được an lạc, hạnh phúc và giải thoát khỏi phiền não, khổ đau. Cuộc đời của Đức Phật, các vị Thánh đệ tử, chư Tổ, các vị thiền sư là minh chứng sống động cho điều này.
Ngay cả những người tu tập Phật pháp, dù chưa đạt đến cảnh giới giác ngộ giải thoát, cũng có thể tìm thấy an lạc và hạnh phúc khi biết chuyển nghiệp. Không chỉ người tu hành, bất kỳ ai có quyết tâm cải thiện bản thân, thay đổi tư duy, hành động và lối sống theo hướng tích cực đều có thể đạt được an vui, hạnh phúc ngay trong hiện tại.
Trong vô lượng kiếp sống quá khứ, con người đã tạo ra vô số nghiệp nhân thiện và bất thiện. Việc phải nhận lãnh quả báo của tất cả những nghiệp đó, đồng thời cho rằng những hành động trong hiện tại là vô nghĩa, là một cách nhìn phi lý.
Nghiệp của kiếp trước là do những hành động trong kiếp ấy thực hiện. Nếu kiếp này có phải gánh chịu hậu quả. Thì không có nghĩa vì thế mà ta thôi hành thiện tích đức. Bởi lẽ ta còn muôn vàn kiếp sau nữa.
Tại sao nghiệp nhân quá khứ có thể dẫn đến nghiệp quả, trong khi nghiệp nhân trong hiện tại lại không mang lại kết quả ngay lập tức? Điều này không có nghĩa là con người không thể thay đổi bản thân, cải thiện đời sống hay thay đổi xã hội. Nghiệp, giống như các pháp hữu vi khác, là duyên sinh và bất định. Do đó, khi nghiệp quả chưa hình thành, con người vẫn có cơ hội để thay đổi nghiệp của mình. Quá trình thay đổi này trong đạo Phật được gọi là chuyển nghiệp hay chuyển hóa nghiệp.
Chính nhờ khả năng chuyển nghiệp, làm thay đổi luật Nhân quả nghiệp báo, mà con người có thể cải thiện cuộc sống, hoàn thiện bản thân và tu tập để đạt đến giác ngộ, giải thoát. Cần hiểu rằng, nghiệp của kiếp trước là kết quả của những hành động đã thực hiện trong kiếp đó. Nếu kiếp này phải gánh chịu hậu quả, điều đó không có nghĩa là ta ngừng hành thiện tích đức, bởi lẽ còn vô số kiếp vị lai phía trước.
Tìm hiểu sâu hơn về những lời dạy ý nghĩa này, mời bạn khám phá thêm nội dung trong chuyên mục Đạo phật.
