Khám phá cách vượt qua giới hạn của tâm thức để chạm đến sự giác ngộ tối thượng. Bài viết sẽ hé lộ những phương pháp thực hành sâu sắc, giúp bạn thấu suốt bản chất của tâm mình, từ đó kiến tạo một cuộc sống an lạc và giải thoát. Tìm hiểu thêm về hành trình tâm linh tại chiasedaophat.com.
Chân lý về sự hiện diện của Phật qua mỗi niệm
Ngữ lục của Thiền sư Minh Châu Hương Hải:
“Tâm vừa khởi lên đã thuộc về quá khứ. Tâm chưa khởi là vị lai. Tâm vị lai chẳng phải là tâm quá khứ, vậy tâm hiện tại ở đâu? Người học Phật nhận ra rằng một niệm vừa khởi lên thì không thể nắm giữ, đó là Phật của quá khứ. Quá khứ không có, vị lai cũng không, đó là Phật của vị lai. Ngay giây phút hiện tại, niệm niệm không ngừng nghỉ, đó là Phật của hiện tại. Mỗi niệm tương ưng tức là mỗi niệm thành Phật. Đây là pháp môn phương tiện căn bản nhất.”
“Mỗi niệm mỗi niệm tương ưng, tức mỗi niệm mỗi niệm thành Phật”.
Trong đoạn ngữ lục này, Thiền sư Minh Châu Hương Hải nhấn mạnh về bản chất của tâm. Lời dạy này hướng trực tiếp đến những người đã thực hành thiền định (Chỉ) và thiền quán (Quán), giúp họ có thể nhận thấy trực tiếp bản tánh chân thật của tâm mình.
Con người, dù ý thức hay vô thức, luôn khao khát thoát khỏi sự sinh tử, tìm kiếm sự bất diệt. Bởi lẽ, ai cũng nhận thức được sự hữu hạn của thân thể, nên hy vọng tìm thấy sự vĩnh cửu nơi tâm, nơi bản tánh của tâm, hay còn gọi là bản tâm. Theo giáo lý kinh điển và kinh nghiệm của các bậc giác ngộ, bản tâm này là bất sinh bất diệt.
“Tâm vừa khởi lên đã thuộc về quá khứ”. Ngay khi một ý niệm vừa hình thành, nó đã trôi vào dĩ vãng, không thể nắm bắt. Do đó, tâm vừa khởi không phải là bản tâm mà chúng ta tìm kiếm, bởi bản tâm không thuộc về quá khứ.
“Tâm chưa khởi mới gọi là vị lai”. Nếu tìm kiếm tâm ở thì vị lai, thì sẽ không có gì để tìm, vì tâm chưa khởi thì không tồn tại. Ở thì vị lai, tâm sẽ mãi mãi không khởi, vì tâm chỉ hiện hữu khi nó khởi lên.
“Tâm vị lai chẳng phải là tâm quá khứ, vậy tâm hiện tại ở đâu?”. Tâm vị lai và tâm quá khứ khác biệt nhau, cho thấy sự biến đổi. Điều này chứng tỏ chúng không phải là bản tâm bất biến, vượt ngoài không gian và thời gian, vượt ngoài sự sinh diệt.
Tâm hiện tại lại không có dấu vết gì cả, vì nó không phải là cái đã “vừa khởi” của quá khứ, cũng không phải là cái “chưa khởi” của vị lai.
Niệm Phật chính là niệm tâm
Thông qua thiền định và thiền quán, chúng ta không thể tìm thấy ba loại tâm (quá khứ, hiện tại, vị lai) theo cách thông thường. Thay vào đó, chúng ta nhận ra sự thật rằng ba loại tâm này đều “bất khả đắc” – không thể nắm giữ. Điều này đã được đề cập trong nhiều kinh điển, như Kinh Kim Cương dạy: “Tâm quá khứ không thể đắc, tâm hiện tại không thể đắc, tâm vị lai không thể đắc.”
Sự thật là tâm có tánh Không. Các bậc cổ đức thường nói về “tâm Không” hay “vô tâm”. Bản tánh của tâm chính là tánh Không, và đây là con đường giải thoát cho cả ba dòng tâm. Dù là tâm vừa khởi, tâm đang khởi hay tâm sắp khởi, tất cả đều mang tánh Không. Chúng không thể tạo ra khái niệm thời gian, không thể tạo ra sự sống hay cái chết.
“Người học biết một niệm vừa khởi thì rõ chẳng thể đắc, đó là quá khứ Phật. Quá khứ không có, vị lai cũng không, đó là vị lai Phật. Ngay bây giờ, niệm niệm chẳng dừng, đó là hiện tại Phật”. Khái niệm “chẳng thể đắc” này chính là Phật, là Pháp thân, là thực tại “chẳng sanh chẳng diệt, chẳng dơ chẳng sạch, chẳng tăng chẳng giảm” (theo Bát Nhã Tâm Kinh).
Kinh Đại Bát Nhã cũng chỉ rõ tánh Không chính là tánh Như, và tánh Như chính là Như Lai, là Phật:
“Tướng Như của Như Lai tức là tất cả các pháp tướng Như, tất cả các pháp tướng Như tức là tướng Như của Như Lai. Hơn nữa, Như Lai Như là tướng thường trụ, này Tu Bồ Đề, Như cũng là tướng thường trụ. Tướng Như của Như Lai không khác biệt, tướng Như của Tu Bồ Đề cũng không khác biệt…
Hơn nữa, Như Lai Như không ở trong Như quá khứ, không ở trong Như vị lai, không ở trong Như hiện tại. Quá khứ Như, vị lai Như, hiện tại Như cũng không ở trong Như Lai Như, bởi vì tất cả là một Như, không hai không khác. Sắc Như, Như Lai Như; thọ, tưởng, hành, thức Như, Như Lai Như, là một Như, không hai không khác.” (Kinh Đại Bát Nhã, phẩm Đại Như).
Tánh Không là tánh Như, cũng là Pháp thân, là Như Lai. Như Lai là tướng Như, tướng Như đó bao trùm tất cả pháp tướng, tất cả quá khứ, hiện tại, vị lai. Tất cả quy về một Như, không hai không khác. Như đó chính là Phật, là Pháp thân.
Vì vậy, Thiền sư Hương Hải dạy rằng quá khứ, hiện tại, vị lai đều không, nhưng không phải là trống rỗng, mà là “quá khứ Phật, vị lai Phật, hiện tại Phật”. Nói cách khác, quá khứ, hiện tại, vị lai là tướng Như, và tướng Như ấy chính là thật tướng của Phật và của vạn pháp: “quá khứ Phật, vị lai Phật, hiện tại Phật”.
Nếu hiểu niệm là ý nghĩ thì câu trên nghĩa là mỗi ý nghĩ mỗi ý nghĩ đều tương ưng với Pháp thân, với Phật thì mỗi ý nghĩ mỗi ý nghĩ đều là Pháp thân, đều là Phật.
“Mỗi niệm mỗi niệm tương ưng, tức mỗi niệm mỗi niệm thành Phật”. Nếu mỗi niệm, mỗi khoảnh khắc đều tương ưng với tánh Không, hay tánh Như, hay Pháp thân này, thì mỗi niệm, mỗi khoảnh khắc ấy đều là thành Phật.
Trong ngôn ngữ Thiền tông, “nhất niệm tương ưng” chỉ sự giác ngộ tức thời, thấy thẳng vào thực tại. Còn “niệm niệm tương ưng” là quá trình tu tập liên tục, đi sâu vào thực tại, mà kinh Hoa Nghiêm gọi là Nhập Pháp Giới.
“Niệm” là một từ Hán Việt, với chữ “kim” (hiện tại) ở trên và chữ “tâm” (hoạt động của tâm) ở dưới. Do đó, “niệm” mang hai ý nghĩa: một nhấn mạnh về thời gian (khoảnh khắc hiện tại), và một nhấn mạnh về hoạt động của tâm thức (ý nghĩ, cảm xúc). “Niệm niệm” chỉ sự tiếp nối của các khoảnh khắc, hoặc sự trôi chảy của các ý tưởng.
Liệu niệm Phật có giúp thành Phật trong một đời?
“Niệm niệm tương ưng, niệm niệm thành Phật” có nghĩa là từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác, tâm thức luôn tương ưng với Pháp thân, với Phật. Do đó, dòng tâm thức thanh tịnh, liên tục từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác chính là Phật, là tâm Phật. “Niệm niệm thành Phật” diễn tả trạng thái mỗi khoảnh khắc đều là Phật.
Nếu hiểu “niệm” theo nghĩa là “ý nghĩ”, thì câu trên có nghĩa là mỗi ý nghĩ, mỗi suy tư đều tương ưng với Pháp thân, với Phật. Khi đó, mỗi ý nghĩ, mỗi suy tư đều trở thành Pháp thân, đều là Phật.
Câu kết luận của đoạn chỉ dạy này là:
“Đó là pháp môn phương tiện tối sơ”.
“Tối sơ” nghĩa là ở ngay điểm khởi nguyên. Tại điểm khởi nguyên này, tâm chúng sinh và tâm Phật không khác biệt, chân và vọng cùng là một thể. Như Thiền sư Hương Hải đã nói ở đoạn sau: “Cho nên chân và vọng, vật và ta, chỉ cần nêu một là bao hàm tất cả. Tâm, Phật và chúng sinh vốn dĩ cùng chung một con đường.”
Những lời dạy sâu sắc về bản chất của tâm thức và sự tương ưng giữa niệm và Phật mở ra một con đường giải thoát đầy hy vọng. Để hiểu rõ hơn về con đường tu tập này và khám phá thêm nhiều kiến thức quý báu khác, hãy cùng tìm hiểu sâu hơn trong chuyên mục Đạo phật.
