Cuộc đời đầy rẫy những khổ đau, và chúng ta thường đổ lỗi cho những mối quan hệ đối nghịch bên ngoài. Thế nhưng, liệu kẻ thù thực sự có phải là người khác, hay ẩn sâu bên trong chính chúng ta? Khám phá cách mà <a href="Chia sẻ Đạo Phật“>Chia sẻ Đạo Phật hé mở về nguồn gốc thực sự của sự oán giận và những mưu cầu vô tận.
Theo nguyên lý nhân quả, cách suy nghĩ về hậu quả của hành động là hoàn toàn hợp lý. Mọi hành động gieo nhân đều sẽ nhận lại quả báo, dù dưới hình thức nào.
Truyện Kiều đã chỉ ra: “Làm chi tội báo oan gia/ Thiệt mình mà hại đến ta hay gì”. Điều này có nghĩa là việc tạo nghiệp oán thù với người khác cuối cùng chỉ mang lại tổn hại cho chính bản thân.
Oán gia thường được hiểu là những kẻ thù bên ngoài, những người mà ta đã gây ra đau khổ, và giờ đây họ đến đòi nợ. Tuy nhiên, trong kinh Oán gia (số 129, Trung A-hàm), Đức Phật dạy rằng kẻ oán gia trái chủ thực sự của chúng ta lại chính là bản thân mình, nằm ngay bên trong mỗi người chứ không phải ở đâu xa. Đức Phật chỉ rõ, kẻ oán gia đó chính là ba độc tham, sân, si. Khi tham, sân, si khởi lên, chúng tạo thành những kẻ thù nội tại, được chính những kẻ thù đó yêu thích. Kinh nêu lên bảy trường hợp ‘oán gia truyền kiếp’.
Oán gia thì cứ theo oán gia đời này qua đời khác, để làm khổ nhau
Thứ nhất là tình trạng “oán gia thì không muốn oán gia có sắc đẹp”. Điều này thể hiện qua việc ta luôn tìm cách làm mất đi vẻ ngoài ưa nhìn của bản thân, khiến mình trở nên xấu xí. Sự xấu xí, vì vậy, trở thành một ‘kẻ thù’, một ‘oán gia’. Không ít người, đặc biệt là phụ nữ, từng thừa nhận kẻ thù lớn nhất của họ chính là vẻ ngoài không như ý, dẫn đến việc né tránh soi gương. Nỗi sợ hãi chính sự xấu xí của mình có thể khiến người ta cố gắng trang điểm, ăn mặc lộng lẫy hay dùng nước hoa đắt tiền, nhưng vẻ ngoài không thay đổi. Nguyên nhân, theo kinh, là do sự chi phối của giận hờn, sân si. Khi tâm giận hờn, si mê không được buông bỏ, dù có trang điểm cầu kỳ đến đâu cũng không thể đẹp lên. Đây là oán gia thứ nhất, sinh ra khi ta nổi cơn giận hờn. Như vậy, nguyên nhân sâu xa khiến ta xấu xí, kẻ thù truyền kiếp của ta, chính là tâm giận hờn, tâm ganh tị, tâm đố kỵ. Nếu không trút bỏ được tâm giận hờn, dù khoác lên mình những thứ đẹp đẽ nhất cũng không mang lại vẻ đẹp thực sự.
Kinh Phân biệt nghiệp ghi lại: “Người nào tính nóng nảy, hay bực dọc, vừa nghe chút ít đã nổi cơn giận dữ, nổi ganh ghét mà sanh lo buồn, nổi thịnh nộ tranh chấp thì sẽ tạo nghiệp đưa đến chỗ ác, sanh vào địa ngục, mãn địa ngục sanh làm người có hình thể không xinh đẹp”. Rõ ràng, một thân hình không xinh đẹp là hậu quả trực tiếp của sân hận.
Thứ hai là tình trạng “oán gia thì không muốn oán gia ngủ nghỉ an lành”. Dù có nằm trên giường cao, đắp chăn gấm lụa, ta vẫn không thể ngủ yên, cứ trằn trọc, trăn trở, không ngon giấc, luôn trong trạng thái âu lo, đau khổ. Việc mất ngủ có thể dẫn đến việc phải dùng đến thuốc an thần, thuốc ngủ, tiềm ẩn nguy cơ suy giảm trí nhớ và gây thêm bệnh. Do đó, tình trạng mất ngủ chính là một ‘oán gia’. Kinh giải thích: “Vì bị chi phối bởi sân hận, tâm không bỏ sân hận. Đó là pháp oán gia thứ hai để gây thành oán gia khi mà mình nổi lên sân hận”. Như vậy, giấc ngủ không an lành cũng bắt nguồn từ tâm sân hận.
Khi tâm sân hận tích tụ, ta cảm thấy nóng như lửa đốt ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào. Có một lần, Đức Thế Tôn ngụ tại miếu thờ Aggàlva, gần thành Vương-xá. Trong một đêm đông giá rét, khi mọi vật tiêu điều, một thanh niên đã đến hỏi Đức Thế Tôn về giấc ngủ đêm qua.
Đức Thế Tôn đáp: “Ta ngủ thật ngon!”
Thanh niên ngạc nhiên, vì trời lạnh giá, Đức Thế Tôn chỉ dùng đệm cỏ và y áo mỏng manh, sao có thể ngủ ngon?
Đức Phật liền hỏi: “Giống như nhà một trưởng giả giàu có, nhà cao cửa rộng, phòng ốc tiện nghi, giường êm nệm ấm, mọi thứ đầy đủ, lại có người hầu kẻ hạ, vậy trưởng giả kia có ngủ ngon được không?”
Thanh niên trả lời: “Thưa Thế Tôn! Sẽ ngủ được ngon.”
Đức Phật tiếp tục hỏi: “Nếu khi đang ngủ ngon mà có ý dục nổi lên, duyên bởi ý dục này, thì trưởng giả còn ngủ ngon được không?”
Thanh niên bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Nếu người kia ý dục nổi lên thì sẽ không ngủ ngon được.”
Đức Phật dạy: “Nếu một người mà trong tâm tham dục, sân hận, ngu si khởi lên thì không thể nào ngủ ngon giấc được, vì do trong tâm có ba độc. Như Lai do ngồi chỗ bốn thần túc nên được ngủ ngon. Ở đó không khởi dâm, nộ, si. Đã không khởi tâm ba độc này bèn ở trong vô dư Niết-bàn.”
Như vậy, nơi chốn mang lại giấc ngủ an lành không phải là nơi tiện nghi vật chất, mà là nơi tâm không còn tham, sân, si. Ở nơi không có tam độc, ta luôn được bình an.
Thứ ba là tình trạng “oán gia thì không muốn oán gia có lợi lớn”. Kinh ghi: “Người hay sân hận bị tác động bởi sân hận, bị chi phối bởi sân hận, tâm không bỏ sân hận thì người ấy gặp bất lợi lớn”. Trong cuộc sống, công việc, các mối quan hệ bạn bè, tình yêu hay hôn nhân gia đình, ta thường xuyên gặp điều không may mắn, rủi ro và bất lợi. Những lúc như vậy, ta thường nghĩ do có oán gia trái chủ nào đó khiến mình luôn thiệt thòi. Tuy nhiên, sự thật là oán gia đó chính là tâm sân hận. Khi sân hận nổi lên, ta nói lời khó nghe, hành động nóng nảy, tạo nghiệp thân và nghiệp khẩu. Khi tâm ý bị sân hận chế ngự, ta có thể mất hết tài sản, gặp bất lợi lớn. Tài sản không chỉ là vật chất mà còn bao gồm cả tài sản nghĩa tình. Tình nghĩa gia đình, cha con, anh em quý hơn vàng bạc, nhưng khi sân hận nổi lên, ta quên hết nghĩa tình, thậm chí làm hại người thân. Món nợ oán gia này quá nặng nề, nó không chỉ tước đoạt tài sản vật chất mà còn hủy hoại cả tình cảm.
Thứ tư là tình trạng “oán gia thì không muốn oán gia có bằng hữu”. Ngạn ngữ phương Tây có câu: “Sống không có bạn như sống thiếu mặt trời”. Con người thiếu bạn bè dễ trở nên yếu đuối, sống gần như chết, cô đơn và buồn bã. Có bạn bè để chia sẻ, tâm sự vui buồn giúp cuộc sống bớt tẻ nhạt. Ai cũng mong muốn có bạn bè. Tuy nhiên, nếu một người “hay sân hận, bị tác động bởi tâm sân hận, bị chi phối bởi tâm sân hận, tâm không bỏ sân hận, người ấy nếu có bằng hữu thân thiết, họ cũng tìm cách lánh mặt bỏ đi”. Đức Phật gọi đó là pháp tạo oán gia thứ tư. Khi ta sân hận, ta sẽ đánh mất bạn bè và tạo ra kẻ thù.
Thứ năm là tình trạng “oán gia thì không muốn oán gia có sự khen ngợi”. Con người thường khen ngợi người hiền lành, chất phác chứ không khen ngợi người nóng nảy sân si. Dù có khen Trương Phi là anh hùng, trọng nghĩa tình, người ta vẫn chê ông nóng nảy, vì sự nóng nảy đó đã làm hỏng đại sự. Kinh nói: “Người bị chi phối bởi sân nhuế, tâm không bỏ sân nhuế, thì danh ô tiếng xấu đồn khắp”.
Thứ sáu là tình trạng “oán gia thì không muốn oán gia quá giàu sang”. Không có kẻ thù nào có thể cướp đi tài sản, phá hoại sự giàu sang của ta hiệu quả hơn tâm sân hận. Kinh ghi: “Người hay sân nhuế bị tác động bởi sân nhuế, bị chi phối bởi sân nhuế, tâm không bỏ sân nhuế; người ấy tạo nghiệp thân, khẩu, ý như vậy khiến mất nhiều tài vật”. Câu nói “Nhất niệm sân tâm khởi, thiêu vạn công đức lâm” có nghĩa là một niệm sân hận khởi lên có thể đốt cháy hết vạn khu rừng công đức. Có người cả đời chưa chắc tạo được vài việc công đức, làm sao có đủ vạn rừng công đức để đốt cháy? Vậy mà ngày nào cũng nổi cơn thịnh nộ với cha mẹ, vợ con, bạn bè, trời đất… thì làm sao có thể giàu sang được? Do đó, việc đi chùa, tụng kinh, niệm Phật, bố thí, cúng dường… mỗi việc làm đều tạo thành công đức. Khổ cực lắm ta mới có cơ hội tạo dựng được, nhưng nếu không biết giữ gìn, lửa sân hận sẽ đốt cháy hết trong chớp mắt.
Thứ bảy là tình trạng “oán gia thì không muốn để oán gia khi thân hoại mạng chung được đến chỗ an lành, sanh ở cõi trời”. Kinh cho biết, có người suốt đời làm thiện tích đức nhưng khi chết vẫn bị tái sanh vào đường ác. Nguyên nhân là do cận tử nghiệp, tâm và tâm sở bất thiện, tương ưng với tà kiến, có thể là một niệm sân hận. Suốt đời tu hành mà trước khi chết vì một niệm sân hận chi phối đã khiến sanh vào đường ác, huống hồ những người suốt đời không biết tu tập?
Như vậy, việc luôn khởi tâm sân hận, bị tác động bởi sân hận, bị chi phối bởi sân hận, tâm không buông bỏ sân hận sẽ tạo ra bảy oán gia. Những oán gia này sẽ theo ta từ đời này sang đời khác để làm khổ nhau. Vì vậy, Phật tử cần nỗ lực tu tập để chuyển hóa những phiền não, những tập khí đã tạo ra những oán gia ấy. Phương pháp tu tập để chuyển hóa tâm sân hận bao gồm quán từ bi, rải tâm từ bi, tập ăn chay, niệm Phật để nuôi dưỡng lòng từ bi.
Những “oán gia” thực sự ẩn sâu bên trong mỗi chúng ta và cách chuyển hóa chúng là một hành trình quan trọng trong đời sống tâm linh. Để hiểu sâu hơn về cách đối diện và vượt qua những khổ đau này, hãy khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
