Thế giới quanh ta được dệt nên từ vô vàn yếu tố hữu hình, nhưng ẩn sâu bên trong là một chiều kích khác, nơi mọi sự tồn tại không bị ràng buộc bởi điều kiện hay thời gian. Liệu có cách nào để tiếp cận được cảnh giới siêu việt ấy, hay chúng ta mãi mãi bị cuốn theo vòng xoáy của sinh diệt? Khám phá sự đối lập giữa những gì ta thấy và những gì tồn tại vượt ngoài nhận thức có thể hé mở cánh cửa đến sự hiểu biết sâu sắc về thực tại, như được chia sẻ trên chiasedaophat.com.
Trong cuộc sống, chúng ta thường tiếp xúc với vô vàn sự vật, hiện tượng thông qua các giác quan, cảm xúc, suy nghĩ và ký ức. Tất cả những gì chúng ta cảm nhận và biết được này đều thuộc về “pháp hữu vi” – những gì được tạo nên bởi các điều kiện, có sinh có diệt. Trong tiếng Pali, thuật ngữ “sankhara” được dùng để chỉ những pháp này, bao gồm cả vật chất lẫn tinh thần. Dù chúng tồn tại trong khoảnh khắc hay kéo dài qua nhiều kiếp, bản chất của pháp hữu vi là luôn bị giới hạn bởi thời gian và quy luật sinh diệt.
Trái ngược với pháp hữu vi là “pháp vô vi” – một trạng thái mà phần lớn chúng sinh chưa nhận thức được. Nguyên nhân chính là do chúng ta quá đắm chìm vào thế giới của pháp hữu vi. Để có thể nhận thức hoặc chứng ngộ pháp vô vi, điều kiện tiên quyết là phải buông bỏ hoàn toàn những ràng buộc của pháp hữu vi.
So sánh Pháp Hữu Vi và Pháp Vô Vi
Hãy tưởng tượng không gian trong một căn phòng. Khi bước vào, mắt chúng ta thường bị thu hút bởi những đồ vật, màu sắc, con người hay kiến trúc xung quanh. Chúng ta dễ dàng nhận biết bức tường, cửa sổ, bàn ghế, nhưng lại ít khi để ý đến chính không gian trống rỗng bao trùm lấy tất cả. Không gian này luôn hiện hữu, nhưng chỉ khi tâm trí ta tĩnh lặng, không còn vướng bận bởi suy nghĩ, lời nói hay hình ảnh bên ngoài, chúng ta mới có thể cảm nhận được sự bình yên và bao la của nó. Ngay cả những bức tường cũng không thể ngăn cách hay chia cắt được không gian ấy.
Tâm thức con người cũng tương tự như vậy. Vốn dĩ, tâm là vô biên và vô hạn, có khả năng chứa đựng mọi thứ. Tuy nhiên, chúng ta lại tự giới hạn mình bởi những khái niệm, ý kiến, quan điểm hữu hạn. Tâm luôn rộng mở để đón nhận mọi lý thuyết, tư tưởng, nhưng những điều này lại thuộc về pháp hữu vi, có sinh có diệt và không tồn tại vĩnh cửu. Vì vậy, tâm có thể dung chứa mọi người, mọi vật, mọi tôn giáo, mọi hệ tư tưởng. Thế nhưng, con người thường có xu hướng áp đặt, giới hạn và phân biệt: “Chỉ có những người này mới được chấp nhận, còn những người kia thì không.” Chính sự bám víu, chiếm hữu và mong cầu này đã trói buộc chúng ta vào những điều kiện hữu hạn, dẫn đến khổ đau và diệt tận.
Hậu quả của sự Bám Víu vào Pháp Hữu Vi
Bất cứ điều gì chúng ta hy vọng, mong cầu hay bám víu vào, nếu không hiểu rõ bản chất sinh diệt của nó, đều có thể dẫn đến thất vọng và sầu muộn. Bởi lẽ, mọi thứ được sinh ra rồi sẽ có lúc hoại diệt. Không có gì tồn tại mãi mãi. Khi ta bám chấp vào một sự vật, hiện tượng đang sinh khởi – dù là thân thể hay bất kỳ điều kiện nào khác – chúng ta cũng đồng thời chấp nhận sự hoại diệt của nó. Sự hoại diệt hay cái chết chính là điểm cuối cùng của mọi sự sinh thành, và nỗi tuyệt vọng, sầu bi là mặt trái của hy vọng và mong đợi.
Khi đối mặt với những điều khó chịu hay bất như ý, bản năng của con người là tìm kiếm những điều kiện khác dễ chịu và thoải mái hơn. Điều này biến cuộc sống thành một chuỗi dài những cuộc chạy đua không ngừng nghỉ theo đuổi khoái lạc, tình yêu lãng mạn hay những trải nghiệm mới lạ. Chúng ta bị cuốn hút bởi những gì hấp dẫn, thú vị và tìm cách trốn tránh những gì đối nghịch: sự nhàm chán, tuyệt vọng, bệnh tật hay cái chết. Chúng ta muốn quên đi, không muốn đối diện với những điều này.
Thái độ Chấp Nhận trong Thiền Định
Tuy nhiên, trong quá trình hành thiền, thái độ cốt lõi là sự chấp nhận, nhẫn nhục và kiên trì đối mặt với mọi hoàn cảnh, ngay cả khi chúng trở nên khó chịu hay nhàm chán. Nếu ta cứ mãi chạy theo những điều hấp dẫn và thú vị, ta sẽ chỉ luẩn quẩn trong vòng quay bất tận của sinh tử luân hồi (Samsara) mà Đức Phật đã chỉ dạy.
Để hiểu sâu hơn về hai khía cạnh của thực tại này và con đường vượt thoát khổ đau, mời bạn tiếp tục khám phá những kiến thức sâu sắc trong chuyên mục Đạo phật.
