Cuộc sống ẩn chứa những dòng chảy vô hình, len lỏi và bám víu vào tâm trí, khiến chúng ta mãi luẩn quẩn trong vòng sinh tử khổ đau. Thấu hiểu và nhận diện những sức hút ngầm này là bước đầu tiên trên hành trình tìm về sự an lạc, như cách mà Chia sẻ Đạo Phật luôn hướng dẫn.
Trong dòng chảy vô tận của cuộc sống, có bốn dòng chảy độc hại, ô nhiễm tâm trí chúng sanh, khiến ta chìm đắm trong khổ đau và luân hồi. Đó là Dục Lậu, Hữu Lậu, Kiến Lậu và Vô Minh Lậu. Chúng ẩn hiện khắp nơi, dưới nhiều hình thức khác nhau, làm mờ đi trí tuệ và dẫn dắt chúng ta vào vòng sinh tử không bờ bến. Vì vậy, những ai thực hành con đường Phật pháp cần nhận diện rõ ràng bốn loại lậu hoặc này để không còn bị chúng chi phối.
Lậu hoặc là gì?
“Lậu hoặc” (Āsava) trong Phật giáo được hiểu là những dòng chảy ô nhiễm, phiền não, rỉ ra từ tâm, làm mê lầm và che mờ nhận thức. Theo nghĩa gốc từ tiếng Pali, “āsava” mang ý nghĩa là “chảy tràn”. Chúng chảy tràn khắp đời sống của chúng sanh, mang theo những bất tịnh, uế tạp, khiến tâm trí trở nên mờ mịt, lú lẫn.
1. Dục Lậu (kāmāsava)
Dục Lậu, hay còn gọi là tham ái đối với các đối tượng của năm giác quan (ngũ trần), là nguồn gốc của sự ô nhiễm và phiền não. Nó là sự ham muốn, luyến tiếc những gì thuộc về thế giới vật chất, những cảm giác khoái lạc tạm bợ. Dục Lậu bám rễ sâu trong tâm thức, là một thứ keo dính, thu hút và làm say đắm chúng sanh, chi phối mọi hoạt động và sự tồn tại của họ. Những từ ngữ như ô nhiễm, hư hỏng, đồi bại, dơ bẩn, độc hại, mê tối, lầm lạc đều có thể diễn tả bản chất của Dục Lậu. Mọi sự luyến ái, đắm say vào vật chất và ngũ trần đều thuộc về Dục Lậu.
2. Hữu Lậu (bhavāsava)
Hữu Lậu là sự tham ái, đeo dính vào sự tồn tại, mong muốn có mặt trong các cõi giới. Nó liên quan đến “hành” trong vòng Duyên khởi, là hạt giống dẫn đến sinh, lão, tử. Hữu Lậu bao gồm ba loại: Dục hữu, Sắc hữu và Vô sắc hữu. Nếu Dục hữu tương tự Dục Lậu, thì Sắc hữu và Vô sắc hữu ám chỉ sự dính mắc, chấp thủ vào các trạng thái hỷ, lạc, xả của thiền định. Chính những ái nhiễm này, dù vi tế đến đâu, cũng sinh ra phiền não mà chúng ta khó nhận biết.
3. Kiến Lậu (diṭṭhāsāva)
Kiến Lậu bao gồm 62 loại tà kiến, là sự chấp thủ vào các ý tưởng, quan điểm, lý thuyết, triết lý giới hạn, sai lầm hoặc lệch lạc. Sự luyến ái và bảo vệ những quan điểm cá nhân dẫn đến đối kháng, tranh chấp và xung đột. Kiến Lậu sinh ra những phiền não thuộc về trí thức, quan niệm, gây ra hỗn loạn, chiến tranh, hận thù trong cuộc đời. Ngay cả những lý tưởng cao đẹp, nếu thiếu đi trí tuệ soi đường, cũng có thể trở thành Kiến Lậu, mang theo sự ô nhiễm từ thế giới tinh thần.
4. Vô Minh Lậu (avijjāsava)
Vô Minh Lậu là trạng thái thiếu hiểu biết về Tứ Diệu Đế, Ngũ uẩn, Thập nhị nhân duyên, về khổ đau và con đường diệt khổ. Đó là sự không thấy rõ bản chất vô thường, vô ngã, tánh không của vạn pháp và của “cái tôi”. Vô minh che mờ tâm trí, dẫn đến những hành động lầm lạc, tạo nghiệp và chìm đắm trong luân hồi. Vô Minh Lậu được xem là gốc rễ của các lậu hoặc khác, là nguyên nhân khởi đầu cho vòng sinh tử. Chỉ khi đạt đến quả vị A-la-hán, Vô Minh Lậu mới hoàn toàn vắng mặt.
Nhận diện và thấu hiểu bốn loại lậu hoặc này là bước đầu tiên trên con đường đoạn trừ phiền não. Dù chưa thể dứt bỏ hoàn toàn, nhưng việc nhận thức rõ chúng sẽ giúp làm suy giảm sức mạnh của chúng. Nếu không tu tập, bốn lậu hoặc này sẽ ngày càng mạnh mẽ, trở thành những dòng thác lũ cuốn trôi chúng sanh vào vực thẳm khổ đau.
Phân biệt các khái niệm liên quan đến Tham ái
Để hiểu rõ hơn về các loại lậu hoặc, đặc biệt là Dục Lậu, cần phân biệt rõ các khái niệm thường gây nhầm lẫn:
- Chanda: Là sự muốn, ước muốn tự nhiên, bình thường như muốn ăn, muốn uống. Đây là những ước muốn thuần túy, chưa mang tính tham ái.
- Lobha: Là tham, sự muốn ôm ấp, nắm giữ, bám víu, chiếm hữu. Tham có tính chất dính mắc, dẫn đến đau khổ. Có nhiều mức độ tham, từ thô thiển đến vi tế.
- Pema: Là tình thương, sự yêu mến, tình thân ái gắn kết giữa con người. Pema là vẻ đẹp đời thường, làm cho cuộc sống bớt khô cằn. Chỉ khi Pema vượt quá giới hạn, sinh ra đam luyến, dính mắc mới trở thành vấn đề.
- Kāma: Là sự ưa muốn, thích muốn vật chất, ngũ trần. Từ đây, tham ái và dục vọng bắt đầu xuất hiện, dẫn đến hành động thiện hoặc ác.
- Taṇhā: Là ái, dục, ái dục, dục lạc. Taṇhā bao trùm khắp ba cõi: ái cõi dục (kāma taṇhā), ái cõi sắc (rūpa taṇhā) và ái cõi vô sắc (arūpa taṇhā). Taṇhā còn bao gồm bhava-taṇhā (ái muốn tồn tại, thường trụ) và abhava-taṇhā (ái muốn chấm dứt, đoạn diệt). Trong Taṇhā chứa đựng cả tham và sân.
- Rāga: Là dục, ái dục, tình dục. Đây là loại dục nguy hiểm nhất trong quan hệ nam nữ, có tính chất càng thêm càng thiếu, không bao giờ thỏa mãn. Chỉ đến quả vị A-na-hàm mới có thể cắt đứt Rāga.
Tuy nhiên, nếu Rāga, Kāma, Taṇhā và Pema được hướng dẫn đúng đắn bởi trí tuệ và thiện pháp, chúng có thể trở thành động lực để đồng lòng, chung sức tiến tu và hướng thượng.
Lưu ý thêm:
Trong việc học và tu Phật pháp, đặc biệt là theo Phật giáo Nam tông, việc sử dụng các thuật ngữ gốc Pāḷi hoặc kèm theo chúng là rất quan trọng để tránh nhầm lẫn và sai lệch ý nghĩa. Sự đa dạng trong cách dịch thuật có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau, đôi khi làm mất đi ý nghĩa nguyên thủy của giáo pháp.
Cẩn bút.
Ghi chú:
(1) Mười kiết sử bao gồm: Thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tình dục, sân hận, sắc ái, vô sắc ái, ngã mạn, phóng tâm, vô minh. Tu-đà-hoàn đoạn 3 kiết sử đầu; Tư-đà-hàm làm nhẹ 2 kiết sử kế tiếp; A-na-hàm đoạn 5 kiết sử đầu; A-la-hán đoạn hết 10 kiết sử.
(2) Xem chú thích 1.
(3) Xem chú thích 1.
MINH ĐỨC TRIỀU TÂM ẢNH
Hiểu rõ về bốn loại lậu hoặc là chìa khóa để vượt qua những ràng buộc của thế gian. Nếu bạn muốn đào sâu hơn vào những giáo lý căn bản này và khám phá thêm nhiều kiến thức bổ ích về Đạo phật, hãy tiếp tục theo dõi chuyên mục của chúng tôi.
