Trong luân hồi Phật giáo, không phải ai sau khi qua đời cũng ngay lập tức đầu thai hay chuyển kiếp. Một số người, tùy thuộc vào nghiệp lực, sẽ trải qua giai đoạn trung ấm kéo dài tối đa 49 ngày, với một thân thể vi tế hơn, có khả năng cảm nhận thế giới mà người sống không thể. Khám phá chi tiết về trạng thái này tại Chia sẻ Đạo Phật.
Trong quan niệm Phật giáo, không phải tất cả mọi người sau khi chết đều lập tức tái sinh hoặc hóa sinh ngay vào một kiếp sống khác. Có hai trường hợp điển hình thường được đề cập: những người cực ác khi chết sẽ hóa sinh ngay xuống các cõi thấp như địa ngục, cõi ngạ quỷ hoặc súc sinh; ngược lại, những người sống đời sống thiện lành sẽ hóa sinh lên các cõi trời.
Tuy nhiên, đối với những người có đời sống thiện ác đan xen, họ thường không tái sinh ngay mà sẽ trải qua một giai đoạn sống trung gian, được gọi là cõi trung hữu hay trung ấm. Giai đoạn này được cho là kéo dài tối đa không quá 7 tuần (49 ngày). Trong cõi này, người chết sẽ từ bỏ thân vật chất thô nặng để khoác lên mình một thân thể mới, được cấu tạo từ vật chất tế nhị hơn, gọi là tịnh sắc. Thân trung ấm có đầy đủ các giác quan, nhưng nhạy bén và tinh tế hơn rất nhiều so với giác quan của người sống, cho phép họ nhìn thấy và nghe thấy thế giới của người sống mà người sống không thể thấy hoặc nghe thấy họ. Họ cũng có khả năng di chuyển hoặc bay lượn tùy ý.
Cõi trung ấm, hay còn gọi là cõi trung hữu, thường được hiểu là cõi âm mà chúng ta đề cập đến. Vấn đề về thân trung ấm đã từng là chủ đề tranh luận sôi nổi trong giới Phật học từ thời kỳ Phật giáo bộ phái ở Ấn Độ.
Thân trung ấm có khả năng xuyên qua hoặc bay qua các vật cản mà không gặp trở ngại. Khi đủ nhân duyên tương xứng, họ có thể ngay lập tức nhập vào bụng mẹ khi cha mẹ tương lai giao hợp, hình thành bào thai. Mặc dù có khả năng quan sát và nhận thức về thế giới người sống, thân trung ấm lại không thể giao tiếp trực tiếp, gây ra cảm giác bất lực và bức xúc, nhất là khi họ còn lưu luyến với người thân. Song hành với sự bất lực này là những năng lực đặc biệt, xuất phát từ bản chất tế nhị của thân trung ấm.
Họ có thể di chuyển tức thời đến bất cứ nơi nào họ nghĩ đến. Khả năng bay lượn, di chuyển xuyên vật cản, hay nhìn thấy và nghe ngóng ở khoảng cách xa đều là những biểu hiện của thần thông. Tuy nhiên, đây không phải là thần thông đạt được qua tu tập thiền định mà là do nghiệp lực, hay còn gọi là nghiệp thông, một loại năng lực đặc thù của thân trung ấm được tạo nên từ vật chất tế nhị.
Do còn vương vấn tình cảm với gia đình và người thân cũ, thân trung ấm thường quanh quẩn tại nơi ở cũ và “nuôi dưỡng” thân bằng “hương”, tức là họ không ăn thức ăn vật chất mà chỉ cảm nhận mùi hương từ thức ăn đó, ví dụ như những thức ăn được bày trên bàn thờ.
Người đã chết và đang ở trong giai đoạn trung ấm thường cảm thấy mình vẫn còn sống nhưng hoàn toàn bất lực trong việc giao tiếp với những người thân yêu, bạn bè mà họ vẫn gặp gỡ hàng ngày.
Cõi âm mà chúng ta thường nói đến chính là cõi trung hữu hay trung ấm trong Phật giáo. Vấn đề về thân trung ấm đã từng là đề tài tranh luận trong giới Phật học từ trước Công nguyên, đặc biệt trong giai đoạn lịch sử Phật giáo Ấn Độ được gọi là thời kỳ Phật giáo bộ phái. Khoảng một thế kỷ sau khi Đức Phật nhập Niết bàn, Giáo hội Tăng già Ấn Độ bắt đầu phân chia thành các bộ phái. Ban đầu, có hai bộ phái lớn: Thượng tọa bộ (Theravada), đại diện cho những Tăng sĩ lớn tuổi và có vị trí cao trong Giáo hội, chủ trương bảo tồn giáo lý nguyên thủy; và Đại chúng bộ (Mahasanghanikas), bao gồm đa số Tăng sĩ trẻ tuổi và có tư tưởng cấp tiến, mong muốn phát triển giáo lý cho phù hợp với thời đại.
Sau đó, từ hai bộ phái lớn này, nhiều bộ phái nhỏ hơn tiếp tục hình thành, nâng tổng số lên đến 18 hoặc 20 bộ phái. Các bộ phái này đã có những cuộc tranh luận về nhiều vấn đề giáo lý, trong đó có thân trung ấm. Ví dụ, Thượng tọa bộ cho rằng người chết sẽ tái sinh ngay lập tức, giống như việc một ngọn đèn tắt và ngọn đèn khác được thắp sáng ngay lập tức. Quan điểm này được ghi nhận trong bộ luận “Thanh tịnh đạo luận” (Visuddhimagga). Ngược lại, bộ phái Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvastivada), một bộ phái có ảnh hưởng lớn tách ra từ Thượng tọa bộ, lại khẳng định sự tồn tại của thân trung ấm, như được trình bày trong bộ luận “Câu xá” của luận sư Đại thừa Vasubandhu.
Thân trung ấm, dù chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn chờ đợi tái sinh, cũng là một dạng tồn tại của sự sống, tương tự như vô số dạng sống khác.
Bộ phim Mỹ có tựa đề “The ghost” thực chất là một câu chuyện mô tả về thân trung ấm. Nhân vật chính sau khi chết vẫn cảm thấy mình còn sống nhưng hoàn toàn bất lực trong việc giao tiếp với người yêu cũ, gia đình và bạn bè mà họ vẫn nhìn thấy hàng ngày. Dù có thể thấy và gặp gỡ những người quen, họ không thể tương tác hay trò chuyện với họ.
Tóm lại, thân trung ấm là một dạng tồn tại tạm thời trong quá trình chuyển tiếp giữa các kiếp sống. Việc gọi nó là “con ma” như trong bộ phim Mỹ là chưa hoàn toàn chính xác. Nếu khoa học có thể phát triển các phương pháp và công cụ để giao tiếp với thân trung ấm, có thể sẽ có những khám phá quan trọng, thậm chí giúp làm sáng tỏ nhiều vụ án hình sự.
Trích từ bài viết của GS. Minh Chi
Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về cõi trung ấm. Để khám phá sâu hơn về những giáo lý và triết lý của Phật giáo, hãy tiếp tục theo dõi chuyên mục Đạo phật.
