Khám phá những triết lý sâu sắc của Phật giáo, bắt nguồn từ hành trình giác ngộ của Thái tử Tất Đạt Đa, một con đường dẫn đến sự giải thoát khỏi khổ đau trần thế. Mời bạn tìm hiểu thêm tại Chiasedaophat để thấu hiểu trọn vẹn giáo lý này.
1. Phật giáo là gì?
Danh từ Đạo Phật “Buddhism” là một danh từ của người phương Tây dùng để gọi một tôn giáo xây dựng trên nền tảng các lời dạy của Đức Phật.
Phật giáo là một hệ thống tư tưởng triết học có nguồn gốc từ Ấn Độ, được sáng lập bởi Thái tử Siddhartha Gautama, người mà sau này trở thành Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Ngài xuất thân từ một gia đình hoàng tộc, đã lập gia đình và có con, nhưng nhận thức sâu sắc về sự khổ đau vốn có trong cuộc đời đã thôi thúc ngài tìm kiếm con đường giải thoát. Sau sáu năm tu tập với nhiều phương pháp khác nhau, ở tuổi 36, ngài đã đạt giác ngộ, thấu hiểu bản chất của vũ trụ và sự tồn tại của con người, đạt đến hạnh phúc viên mãn. Trong suốt 44 năm tiếp theo, cho đến khi 80 tuổi, Đức Phật đã dành trọn đời mình để chia sẻ giáo lý và hướng dẫn con đường tu tập cho chúng sinh. Toàn bộ những lời dạy này đã được tập hợp và lưu giữ dưới dạng Kinh Phật.
Về bản chất, Phật giáo không đơn thuần là một tôn giáo theo nghĩa thông thường mà là một hệ thống tư tưởng triết học hiện sinh, mang tính thực tiễn cao. Mục tiêu của việc thực hành Phật giáo là giúp cá nhân tránh khỏi những lầm lạc, đạt đến đỉnh cao của hạnh phúc thông qua việc phát triển trí tuệ sáng suốt, dựa trên nỗ lực tự thân và sự tự chủ. Trong cách hiểu này, Đức Phật được xem như một bậc thầy vĩ đại, một nhà giáo dục có trí tuệ và lòng từ bi vô hạn, người đã dành cả đời để khai sáng cho nhân loại, giúp mọi người tự nhận thức và giải thoát.
Trong truyền thống Phật giáo, chùa được ví như ngôi trường, kinh điển là sách giáo khoa, và các đệ tử là những học sinh trên con đường học vấn. Việc đến chùa không nhất thiết phải đi kèm với các nghi lễ cúng bái hay lạy lục hình thức. Nếu có hành động lạy, đó nên xuất phát từ lòng kính trọng và biết ơn đối với bậc thầy. Các nghi lễ rườm rà, tốn kém và có thể gây mê muội tâm trí cần được hạn chế. Sau khi Đức Phật nhập Niết Bàn, vai trò giáo dục này được tiếp nối bởi các vị Tăng, Ni. Những người Phật tử nên xem các vị này như những người thầy đáng kính, những người hướng dẫn, chứ không nên tôn họ thành thần thánh hay các đấng có quyền năng ban phước giáng họa. Lợi ích thực sự đến từ sự học hỏi chân thành và sự kiên trì thực hành đúng phương pháp, dựa trên sự giảng dạy nhiệt thành của các bậc thầy.
2. Tư tưởng cốt lõi của Phật giáo
Tu là quá trình tự hoàn thiện bản thân, sửa đổi những sai lầm trong suy nghĩ, lời nói và hành động.
Hệ thống kinh điển Phật giáo, bao gồm Kinh, Luật, Luận, vô cùng phong phú và sâu sắc, có thể gây nản lòng cho những ai mới bắt đầu tìm hiểu. Tuy nhiên, cốt lõi của Phật giáo có thể được gói gọn trong Tứ Diệu Đế (Bốn Sự Thật Cao Quý): Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Đây là nền tảng tư tưởng mà mọi Phật tử cần thấu hiểu để vượt thoát khỏi những khổ đau trong cuộc sống.
Khổ đế là sự thật về bản chất của đời sống, nhận thức rằng cuộc sống vốn dĩ chứa đựng nhiều khổ đau, từ những nỗi khổ cơ bản đến vô số những bất toại nguyện. Nguyên nhân của những khổ đau này bắt nguồn từ những thói quen sai lầm, những hành động, lời nói và suy nghĩ lệch lạc, được gọi chung là vô minh – sự thiếu hiểu biết về chân lý. Diệt đế chỉ trạng thái chấm dứt khổ đau, là cảnh giới Niết Bàn của tâm thức, nơi con người đạt đến sự giác ngộ và niềm an lạc vĩnh cửu. Đạo đế là con đường thực hành dẫn đến sự giải thoát khỏi khổ đau. Nếu Tập đế mô tả nguyên nhân sai lầm thì Đạo đế chính là con đường chân chính, đòi hỏi sự tư duy đúng đắn, nhận thức đúng đắn, lời nói đúng đắn và hành động đúng đắn.
Dù có sự khác biệt về giáo lý và phương pháp tu tập giữa các tông phái Phật giáo như Thiền, Tịnh Độ, Mật Tông, Thiên Thai, Duy Thức, tất cả đều quy về nền tảng tư tưởng cơ bản này.
3. Tu tập trong Phật giáo
“Tu Phật” có nghĩa là quá trình tự hoàn thiện bản thân, sửa đổi những sai lầm trong suy nghĩ, lời nói và hành động để hướng đến sự đúng đắn. Các hoạt động như tụng kinh, ăn chay, niệm Phật, ngồi thiền hay cúng dường chỉ thực sự có ý nghĩa tu tập nếu chúng hướng đến mục đích sửa đổi chính mình. Ví dụ, nếu một Phật tử ăn chay với mong cầu nhận được phước báu, đó không phải là tu tập đúng nghĩa Phật giáo, mà là biểu hiện của lòng tham lam và ích kỷ, mong muốn trao đổi để đạt lợi ích. Ăn chay, trong bản chất của nó, là cách nuôi dưỡng lòng từ bi đối với sinh vật, là biểu hiện của tâm ý tốt lành, từ đó sinh ra năng lượng tích cực và hạnh phúc. Khi con người sống thiện lành, không cầu không dục, trí tuệ sẽ sáng suốt, đồng thời nhận được sự yêu thương từ mọi người và vạn vật, làm cho cuộc sống ngày càng tốt đẹp và an lạc hơn.
Vậy, tu tập cái gì? Cốt lõi của việc tu tập nằm ở ba yếu tố: Giới, Định, Tuệ. Giới là việc giữ gìn bản thân trong khuôn khổ đạo đức, tránh xa các hành vi sai trái như sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối. Định là việc làm cho tâm ý an ổn bằng cách tập trung vào một đối tượng nhất định (ví dụ, chú tâm vào hơi thở ra vào, không để tâm lang thang theo suy nghĩ khác) để đạt trạng thái cân bằng. Tuệ là sự quan sát, suy ngẫm và tư duy đúng đắn, thấu hiểu bản chất thực sự của thế giới và cuộc sống, nhận ra tính vô thường, bản chất khổ đau của sự tồn tại và tính giả tạm của cái “tôi”.
Mọi tông phái Phật giáo đều nhấn mạnh việc tu Định, tức là làm cho tâm an trụ, không để bị xao lãng, phân tán, mất đi chánh niệm. Niệm Phật, như câu “Nam mô A Di Đà Phật”, không phải là gọi tên để Đức Phật nghe hay cầu xin sự giúp đỡ, mà là phương pháp để tâm an trụ vào câu Phật hiệu đó, không để tâm trí bị cuốn theo những suy nghĩ khác. Thực hành niệm Phật lâu ngày sẽ giúp tâm từ chỗ tán loạn, dao động dần trở nên thuần thục, an định, đạt đến trạng thái “nhất tâm bất loạn”. Khi tâm đã định, trí tuệ sẽ hiển lộ, giống như mặt nước lặng thì phản chiếu rõ hình ảnh, mây tan thì trăng sáng tỏ.
Cần ghi nhớ rằng mọi phương pháp thực hành trong Phật giáo đều nhằm mục đích chế ngự tâm động loạn và vô minh. Do đó, tu tập phải lấy việc hướng nội làm chủ đạo. Mọi sự tìm cầu bên ngoài đều là phương hướng sai lầm. Đây chính là lý do tại sao có câu nói “Phật tại tâm”.
Lý do của điều này là Phật giáo giải thích rằng mỗi người vốn dĩ sở hữu trí tuệ sáng suốt viên mãn, được ví như “tâm Phật”. Do đó, Đức Phật Thích Ca đã dạy “Ta là Phật đã thành, các ông là Phật sẽ thành”. Chỉ cần nỗ lực tu tập đúng phương pháp, chúng ta có thể khai mở trí tuệ đang bị che lấp bởi vô minh (tham, sân, si), từ đó đạt đến trạng thái tâm thức sáng suốt và hạnh phúc chân thật (Niết Bàn).
Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã dạy: “Tin ta mà không hiểu ta là phỉ báng ta”.
Phật giáo mang trong mình tinh thần nhân bản sâu sắc và tư tưởng tự do, tiến bộ, đề cao vai trò và khả năng của con người ở một vị thế chưa từng có. Những người theo Phật giáo cần tự tin vào khả năng của mình để khai mở trí tuệ vô giá đang tiềm ẩn, thay vì phó thác cuộc đời mình cho bất kỳ vị Phật hay Bồ Tát nào.
Câu nói của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, “tin ta mà không hiểu ta là phỉ báng ta”, chỉ ra một thực trạng đáng buồn. Sự thiếu hiểu biết này, kết hợp với lòng tham cố hữu, đã khiến một số người thực hành Phật giáo rơi vào mê tín dị đoan. Họ đã biến một hệ thống tư tưởng tiến bộ và nhân văn thành một hình thức tôn giáo phụ thuộc, nơi cuộc sống cá nhân bị giao phó cho các vị thầy tâm linh. Thay vì nhìn nhận Đức Phật như một bậc thầy trí tuệ, họ lại biến Ngài thành một vị thần có khả năng ban phước giáng họa. Họ không còn khát vọng trở thành những con người tự chủ, tự do; ngược lại, trong vô minh, họ tự biến mình thành những nô lệ của lòng tham, trở nên yếu đuối và bạc nhược khi đặt niềm tin và hy vọng vào các “thế lực” bên ngoài.
Mục đích khi đến với Phật giáo là để đạt được sự tự do đích thực, trở nên sáng suốt và dũng cảm hơn, chứ không phải để sống một cuộc đời phụ thuộc hay cầu xin. Tình trạng mê tín lan tràn trong xã hội hiện nay cần được khắc phục bằng cách soi rọi ánh sáng của Chánh pháp, kết hợp với việc tiếp nhận những thành tựu của khoa học nhân loại như Tâm lý học, Vật lý lượng tử, để từ đó cứu vãn và phục hồi nhân tâm.
Trách nhiệm này thuộc về những nhà quản lý, các nhà khoa học và các nhà giáo dục chân chính, thực hành lòng từ bi đối với chúng sinh theo lời dạy của Đức Phật.
Thái Hạo
(Tây Lạc Viên – 15/2/2020)
Hy vọng những chia sẻ trên đã giúp bạn có cái nhìn rõ nét hơn về Phật giáo. Để khám phá sâu hơn về con đường tu tập và triết lý sống, mời bạn ghé thăm chuyên mục Đạo phật.
