Hơn hai nghìn năm gắn bó, Phật giáo đã trở thành một mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc Việt, lan tỏa những giá trị đạo đức sâu sắc vào đời sống cộng đồng. Khám phá hành trình đồng hành đầy ý nghĩa này và những ảnh hưởng tích cực mà Phật pháp mang lại, bạn có thể tìm hiểu thêm tại chiasedaophat.com.
Phật giáo, với bề dày lịch sử và chiều sâu tư tưởng, đã có những đóng góp quan trọng vào sự phát triển của dân tộc Việt Nam và mang lại nhiều giá trị tích cực cho đời sống xã hội. Bài viết này sẽ khám phá hai khía cạnh chính: mối quan hệ mật thiết giữa Phật giáo và dân tộc Việt Nam, cùng những giá trị đạo đức mà Phật giáo mang lại cho cá nhân và cộng đồng.
Phật giáo và Dân tộc Việt Nam: Mối Duyên Đồng Hành
Trong suốt chiều dài lịch sử gần hai nghìn năm hiện diện tại Việt Nam, Phật giáo đã trở thành một phần không thể tách rời của dân tộc. Với tinh thần “hộ quốc an dân” và phương châm “Đạo pháp – Dân tộc”, Phật giáo Việt Nam luôn đồng hành cùng vận mệnh của đất nước, thể hiện qua những đóng góp to lớn trong công cuộc dựng nước và giữ nước.
Nghi thức phóng sinh thể hiện lòng từ bi trong Phật giáo.
Nhiều giai đoạn lịch sử đã chứng kiến sự hy sinh cao cả của các vị thiền sư và đồng bào Phật tử trong công cuộc chống giặc ngoại xâm, bảo vệ non sông. Những tấm gương như Thiền sư Khuông Việt, Thiền sư Vạn Hạnh, hay Vua Trần Nhân Tông – người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm – đã khắc sâu vào lịch sử dân tộc. Hình ảnh Hòa thượng Thích Quảng Đức với tiếng chuông thức tỉnh vẫn còn vang vọng, nhắc nhở về tinh thần bất khuất và lòng yêu nước.
Nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã khẳng định: “Phật giáo Việt Nam hôm nay đã làm được nhiều việc lợi đạo, ích đời”. Sự gắn bó mật thiết giữa Phật giáo và dân tộc được thể hiện rõ nét qua các thời kỳ, như lời nhận định “Phật giáo và dân tộc như hình với bóng”. Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng cũng đã ghi nhận tại Đại hội Phật giáo toàn quốc lần thứ VI: “Những đóng góp thiết thực của Phật giáo Việt Nam vào sự nghiệp đổi mới đất nước chứng tỏ Phật giáo hoàn toàn là tôn giáo nhập thế, luôn đồng hành cùng dân tộc”.
Trong thời bình, Phật giáo tiếp tục phát huy vai trò của mình, khuyến khích tín đồ, Phật tử trau dồi đạo đức, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, và đóng góp vào sự an lành, ấm no, hạnh phúc của mọi người.
Giá trị Đạo đức và Nhân cách từ Phật giáo
Phật giáo mang đến những giá trị đạo đức sâu sắc, góp phần hoàn thiện nhân cách cá nhân và xây dựng một xã hội văn minh. Năm giới cấm cơ bản của Phật giáo – không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không dùng chất gây say – không chỉ phù hợp với các quy định pháp luật mà còn giúp duy trì trật tự xã hội và mang lại sự bình yên.
Nhiều nhà nghiên cứu, như PGS.TS Nguyễn Hồng Dương, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tôn giáo, đã chỉ ra rằng: “Tôn giáo nào cũng khuyên con người – tín đồ, làm lành, lánh dữ, tích đức hành thiện, yêu người… Tôn giáo dạy con người tu thân, tề gia, đưa ra những chuẩn mực trong quan hệ vua- tôi, cha – con, vợ – chồng, thầy – trò.” Những lời răn dạy này trở thành chuẩn mực điều chỉnh hành vi con người.
Đặc biệt, giáo lý về “đạo hiếu” trong Phật giáo, với câu nói “hạnh hiếu là hạnh Phật, tâm hiếu là tâm Phật”, nhấn mạnh công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ. Lễ Vu Lan hàng năm là dịp để con cháu thể hiện lòng tri ân và báo hiếu, điều này hoàn toàn phù hợp với truyền thống hiếu kính cha mẹ sâu sắc của người Việt Nam.
Tu đâu mà bằng tu nhà
Thờ cha kính mẹ mới là chân tu
Hoặc đi về lập miếu thờ vua
Lập trang thờ mẹ, lập chùa thờ cha.
Không gian thanh tịnh tại các chùa chiền, nhà thờ không chỉ là nơi tu tập tâm linh mà còn là chốn để con người tìm về sự tĩnh lặng, chiêm nghiệm cuộc sống. Những giá trị này giúp thế hệ trẻ vững vàng trước cám dỗ, quan tâm đến cộng đồng và sống nhân ái. Các ngày lễ lớn như Phật Đản, Vu Lan đã vượt ra khỏi phạm vi tôn giáo, trở thành những ngày hội văn hóa tinh thần chung của dân tộc.
Tư tưởng bình đẳng, hòa bình và triết lý “Nhân – Quả” của Phật giáo còn góp phần thúc đẩy tinh thần nhân đạo và hòa hợp giữa các dân tộc. Liên Hợp Quốc đã tôn vinh Phật giáo là đạo của trí tuệ, tình thương và hòa bình. Câu nhắc nhở “Ai ơi hãy ở cho lành, kiếp này chẳng gặp đề dành kiếp sau” hay “ở hiền gặp lành, ở ác gặp dữ” phản ánh niềm tin vào luật nhân quả.
GS Trần Quốc Vượng lý giải rằng: “Ở trong mỗi tôn giáo lớn đều có hạt nhân triết học, đều có chủ nghĩa nhân đạo là thành tựu văn hoá lớn nhất của loài người. Cái từ bi của Phật, cái bác ái của Chúa Kitô, cái nhân nghĩa của Khổng Nho là những hạt ngọc văn hoá đó”.
Lòng từ bi, bác ái của Phật giáo được thể hiện qua các hoạt động thiết thực như giúp đỡ người hoạn nạn, giữ gìn tinh thần “lá lành đùm lá rách”. Triết lý vô thường, vô ngã giúp con người giảm bớt cái tôi vị kỷ, sống chan hòa và yêu thương. Những hành động cụ thể như cung cấp bữa ăn cho người đói, quần áo cho người nghèo, chăm sóc người bệnh,… đều thể hiện tinh thần nhân văn sâu sắc, tương đồng với câu châm ngôn của người Việt: “Thương người như thể thương thân”.
Trong bối cảnh đạo đức xã hội đang đối mặt với nhiều thách thức, những giá trị tích cực của Phật giáo, từ việc duy trì đạo đức xã hội đến hoàn thiện nhân cách cá nhân, hướng con người đến Chân – Thiện – Mỹ, càng trở nên quan trọng và cần thiết hơn bao giờ hết. Các hoạt động từ thiện như khám chữa bệnh miễn phí, nhà dưỡng lão, trường dạy nghề, hỗ trợ bệnh nhân nghèo, trẻ em tàn tật, nạn nhân chất độc da cam, hay quyên góp ủng hộ đồng bào gặp thiên tai, dịch bệnh (như trong đại dịch Covid-19), là minh chứng rõ nét cho sự đóng góp tích cực của Phật giáo vào đời sống xã hội.
Tinh thần sẻ chia, tương trợ của Tăng ni, Phật tử.
Tóm lại, Phật giáo không chỉ là một tôn giáo mà còn là một hệ thống đạo đức, triết lý sống, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và phát triển của dân tộc Việt Nam, đồng thời mang lại những giá trị nhân văn sâu sắc, hướng con người đến một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Chú thích:
(1): Tôn giáo trong mối quan hệ văn hoá và phát triển ở VN, Nxb KHXH 2004, trang 43
(2): Tôn giáo là và văn hoá, Báo NCGVN Xuân Kỷ Tỵ 1989.
