Trong khi khoa học ngày nay dần hé mở những khả năng về sự tồn tại sau cái chết, thì giáo lý Phật giáo từ lâu đã khẳng định tính liên tục của sự sống thông qua quy luật Duyên sinh và luân hồi. Khám phá bí ẩn về cõi âm và sự tiếp nối của linh hồn mang đến cho con người cái nhìn mới về ý nghĩa cuộc sống, được giới thiệu chi tiết tại Chiasedaophat.
Trong tín ngưỡng dân gian và trước khi khoa học hiện đại phát triển, câu hỏi về sự tồn tại sau khi chết là một vấn đề phức tạp. Tuy nhiên, với những tiến bộ khoa học ngày nay, các nhà khoa học đã chứng minh rằng linh ảnh và âm thanh của người đã khuất vẫn có thể tồn tại và tương tác với người sống, đặc biệt là với những người thân trong gia đình. Các nhà ngoại cảm trong và ngoài nước đã cung cấp nhiều bằng chứng cho thấy điều này. Do đó, cả tín ngưỡng dân gian, khoa học và tôn giáo đều có chung quan điểm rằng cái chết không phải là sự chấm dứt hoàn toàn. Theo quan điểm tôn giáo, sự sống không kết thúc khi chết, bởi nếu vậy thì tôn giáo đã không tồn tại và phát triển mạnh mẽ qua hàng nghìn năm. Khoa học hiện đại ngày nay cũng không còn băn khoăn về việc con người còn hay hết sau khi chết. Công nghệ tiên tiến đã cho phép ghi lại những linh ảnh và âm thanh đặc biệt từ cõi âm, từng bước làm sáng tỏ những bí ẩn về thế giới bên kia.
Cái chết không phải là sự kết thúc Trong Phật giáo, vấn đề sinh tử là một trong những giáo lý cốt lõi. Thông qua giáo lý Duyên sinh, đạo Phật khẳng định sự tồn tại sau khi chết và khả năng tái sinh vào kiếp sống khác. Trong bài viết “Suy nghĩ về kiếp người”, Hòa thượng Trí Quảng đã nhấn mạnh: “Người ta thường nghĩ một kiếp của con người là từ khi sinh ra cho đến già, bệnh, chết là hết; nếu một kiếp của con người đơn giản như vậy thì thật ra không đáng sống. Vì vậy, Đức Phật đưa ra góc nhìn xa hơn là thấy được phía bên trong của con người có cái gì khác nữa mà kinh Hoa Nghiêm diễn tả là Pháp giới Duyên sinh”. Những quan điểm này cho thấy rằng cái chết không phải là sự chấm dứt mà là một sự tiếp nối. Tuy nhiên, cách thức tồn tại này cần được hiểu rõ để tránh rơi vào mê tín, phiền não hoặc bị tà đạo lợi dụng. Vậy, sự khác biệt giữa Chánh đạo và tà đạo khi nhìn nhận về cõi âm là gì? Chánh pháp của đạo Phật đề cao sự tỉnh giác, tư duy đúng đắn và niềm tin vững chắc vào giáo lý. Phật giáo khẳng định cái chết là một quá trình chuyển sinh sang một dạng sống khác, tương tự như việc thay đổi một bộ quần áo. Nếu biết tu tập, sự chuyển sinh này sẽ diễn ra theo quy luật vô thường và mang lại đời sống tốt đẹp hơn. Ngược lại, tà đạo thường gieo rắc nỗi sợ hãi và phiền não. Cơ sở nào để khẳng định đời sống kiếp sau sẽ tốt đẹp hơn? Theo Tứ Thánh Đế, Đức Phật đã chỉ ra hai con đường: một là khổ đau, hai là an vui. Lựa chọn con đường phước thiện sẽ dẫn đến cõi Trời và Niết Bàn, trong khi con đường ác nghiệp sẽ dẫn đến Địa ngục. Hòa thượng Trí Quảng cũng nhấn mạnh: “Đức Phật dạy rằng, kiếp sống khổ hay vui cũng do ta tạo nên, đó là tư tưởng mới nảy sinh trái ngược với tư tưởng cổ xưa của Ấn Độ luôn cho rằng, con người khổ đau hay vui sướng đều do Thượng đế quyết định. Và rằng, Thượng đế ban vui, hay hành hạ con người khổ đau là thuộc toàn quyền của Thượng đế. Phủ nhận quyền sinh sát của Thượng đế, Đức Phật dạy: Chúng ta không nên giao vận mệnh của mình cho người mà mình không quen biết gọi là Thượng đế”. Như vậy, giáo lý của Đức Phật chỉ rõ rằng hạnh phúc hay khổ đau của kiếp người là do chính chúng ta tạo ra, không phụ thuộc vào bất kỳ đấng siêu nhiên nào. Chuyện sinh tử luân hồi, sống chết mau chậm, thọ yểu đều chịu sự chi phối của quy luật nhân quả và vô thường. Theo giáo lý Duyên sinh, cái chết không phải là sự kết thúc mà là sự tiếp nối trong vòng tương tục. Hiểu rõ mối tương quan giữa cõi âm và cõi dương là chìa khóa để tu tập và ứng xử hài hòa, mang lại sự an vui cho cả hai cõi, hay còn gọi là “Âm siêu Dương thái”. Cõi âm trong tín ngưỡng dân gian Cõi âm từ lâu đã là chủ đề được bàn luận nhiều. Tuy nhiên, sự tồn tại của nó vẫn còn là một ẩn số đối với nhiều người, dẫn đến việc những người có khả năng liên hệ với cõi âm bị xem là “mê tín dị đoan”. Dù vậy, những hiện tượng kỳ lạ không thể giải thích bằng khoa học vẫn khiến tín ngưỡng dân gian tồn tại. Những câu chuyện về linh hồn báo mộng, người sống lại có khả năng siêu nhiên sau cơn bạo bệnh, hay những lời nhắn nhủ từ người đã khuất về sự thiếu thốn… đều khiến con người “không tin cũng phải tin”. Chính những trải nghiệm này đã nuôi dưỡng tín ngưỡng dân gian, và khi khoa học phát triển, chúng bị gán mác “mê tín dị đoan”. Các hiện tượng “siêu hình” như “mượn xác” lên đồng trị bệnh, hay việc các “bà cô”, “ông cậu” nhập vào thân xác người khác để giúp đỡ mọi người, cũng là những yếu tố hình thành nên tín ngưỡng dân gian. Từ những tín ngưỡng này, con người tin vào các đấng siêu nhiên, thần sông, thần núi, thần mặt trời, lửa, cho đến các vị Thượng đế, Chúa trời. Nếu tin vào tín ngưỡng dân gian, chúng ta sẽ thấy mâu thuẫn khi cho rằng một Đấng toàn thiện, toàn năng lại có thể tạo ra sóng thần, động đất và các thiên tai khác để hủy diệt sinh linh. Điều này cho thấy những tín điều thiếu thực tế và không thể kiểm chứng đều là mê tín. Để có cái nhìn đa chiều, chúng ta cùng xem xét nhận định của Giáo sư Huston Smith về tôn giáo trong cuốn “Tôn giáo của nhân loại”: Giáo sư Huston Smith cho rằng: “Tất cả các tôn giáo trên thế giới đều gom tụ sáu yếu tố dưới đây:1-Quyền uy2-Nghi thức3-Tri giải suy lường4-Truyền thống5-Thần trị và ân điển6-Huyền bí. Tuy nhiên, những yếu tố này có thể bị lạm dụng, dẫn đến sự suy đồi và mê tín trong tôn giáo. Phật Thích Ca đã loại bỏ những yếu tố này khỏi Phật giáo, khiến nhiều người kinh sợ vì cho rằng tôn giáo thiếu chúng sẽ không tồn tại. Nhưng thực tế đã chứng minh điều ngược lại. Đức Phật đã xây dựng một tôn giáo không dựa trên Quyền uy, Nghi thức, Suy lường tri giải, Truyền thống, Thần trị, ân điển hay Huyền bí. Về sự Huyền bí, Đức Phật dạy: “Tất cả việc chiêm tinh, bói toán đều là những môn học thấp kém, không cho những môn đồ trong Phật giáo làm mọi phép thuật huyền bí, bất cứ người nào nếu sử dụng tà thuật để đặt điều kỳ lạ đều chẳng phải Phật tử, những người làm phép huyền ảo ấy đều là việc nguy hiểm”. Nhận định của Giáo sư Huston Smith cho thấy Phật giáo có sự khác biệt rõ rệt với các tôn giáo khác. Giáo lý Phật giáo không dung nạp tư tưởng thần quyền, nhờ đó có sức ảnh hưởng lan tỏa và tương thích với khoa học cũng như đời sống hiện đại. Cõi âm dưới góc nhìn Phật giáo Phật giáo không dựa trên mê tín dị đoan mà sử dụng trí tuệ để giải thích những vấn đề siêu hình. Khác với các tôn giáo khác, Phật giáo có luận cứ vững chắc để giải thích về sự tồn tại và nguyên nhân của khổ đau. Nếu một Đấng tạo hóa vừa tàn ác vừa thiện lành, thì ai sẽ giáo dục lòng vị tha và cao thượng cho con người? Một tôn giáo thiếu vắng Chân, Thiện, Mỹ không còn là tôn giáo mà chỉ là một tổ chức lừa phỉnh. Khó có tôn giáo nào có thể giải thích về “thế giới cõi âm” một cách thỏa đáng như Phật giáo. Với Tam minh lục thông, Đức Phật đã nhìn thấu vũ trụ và thuyết giảng về thế giới, cõi Phật, kể lại những câu chuyện về quá khứ, hiện tại và vị lai. Đức Phật dạy rằng trong luân hồi có nhiều chúng sinh ở các cõi trời, cõi A tu la, Địa ngục, Ngã quỷ… Vậy, chúng sinh nào thuộc về thế giới cõi âm? Cần phân biệt thế giới thần quyền của các cõi trời và A tu la với thế giới cõi âm. Các vị thần linh thường “nhập xác” vào những người có tâm lành để thực hiện nguyện ước của họ. Trong khi đó, chúng sinh ở cõi Địa ngục, Ngạ quỷ đang chịu sự trừng phạt cho những nghiệp đã gây ra và không thể thoát ra. Kinh Địa Tạng mô tả: “Ngài Địa Tạng Bồ tát nói với Ngài Phổ Hiền Bồ tát rằng: “Thưa nhân giả! Đó đều là do chúng sinh trong cõi Diêm-phù-đề làm những điều ác mà tùy nghiệp chiêu cảm ra những địa ngục như thế. Nghiệp lực rất lớn có thể sánh với núi Tu-di, có thể sâu dường biển cả, có thể ngăn đạo thánh. Vì thế chúng sinh chớ khinh điều quấy nhỏ mà cho là không tội, sau khi chết đều có quả báo dẫu đến mảy may đều phải chịu lấy”. (Kinh Địa Tạng, HT Thích Trí Tịnh dịch, ấn hành 1994 tr 80,81). Lại nữa: “Nhân giả! Những quả báo như thế trong mỗi mỗi ngục có trăm nghìn thứ khí cụ để hành hình, đều là bằng đồng, bằng sắt, bằng đá, bằng lửa. Bốn loại khí cụ này do các hạnh nghiệp quấy ác của chúng sinh mà cảm vời ra”. (Kinh Địa Tạng đã dẫn, tr 83). Vậy, chúng sinh trong thế giới cõi âm đến từ đâu? Họ xuất hiện để làm người sống sợ hãi, hoặc bắt người sống làm theo ý mình vì những nhu cầu ích kỷ. Dân gian thường phân biệt “cõi âm” và “cõi dương”. Cõi dương là thế giới của người sống, còn cõi âm là cõi của người chết, nơi lạnh lẽo và thường xuất hiện những hình ảnh mờ ảo. Những người chết bất đắc kỳ tử, chết vì tai nạn, chiến tranh hay oan ức thường được cho là “cô hồn”, “các đảng” chưa siêu thoát, luẩn quẩn ở cõi trần. Họ có thể hiện ra để đòi hỏi vật phẩm cúng tế như vàng mã, giấy tiền, quần áo. Những tín ngưỡng dân gian này đã dẫn đến việc xuất hiện các thầy cúng bái. Trước đây, nhiều chùa cũng thực hiện các nghi lễ theo tín ngưỡng này do ảnh hưởng của Tam giáo đồng nguyên. Tuy nhiên, với sự hiểu biết sâu sắc hơn về giáo lý Phật giáo, quan niệm về việc tu hành và cầu siêu cho vong linh đã thay đổi. Theo giáo lý đạo Phật, sau 49 ngày, vong linh sẽ tìm một thân xác mới để tái sinh, mang theo “nghiệp quả” đã tạo. Trong giai đoạn này, vong linh được gọi là Thân trung ấm. Tuy nhiên, “Cận tử nghiệp” và “Nguyện lực” trước khi lâm chung có thể ảnh hưởng đến quá trình này. Nếu một người còn vương vấn với con cái, nguyện lực đó có thể khiến họ không thể rời đi, dẫn đến việc luẩn quẩn và nhận ra con cháu qua các nhà ngoại cảm. Đức Phật đã giảng giải: “Trong vô lượng kiếp, chúng sinh đã từng là quyến thuộc, cha mẹ lẫn nhau”. Sự ân nghĩa, lưu luyến hay thù hận có thể tạo thành oan trái, khiến người chết không thể rời đi, kéo dài vòng luân hồi. Vì vậy, Phật giáo không khuyến khích khóc lóc, than vãn mà thay vào đó là khuyến cáo gia quyến thực hiện thiện pháp để giúp người chết siêu thoát. Kinh Địa Tạng dạy: “Thần hồn người chết đó khi chưa được thọ sinh, ở trong bốn mươi chín (49) ngày, luôn luôn trông ngóng hàng cốt nhục thân quyến tu tạo phước lành để cứu vớt cho” (Kinh Địa Tạng đã dẫn, tr 111). Hay: “Hàng thân quyến của người lâm chung đó, nên phải sắm sửa làm sự cúng dường lớn, tụng đọc Tôn kinh, niệm danh hiệu của Phật và Bồ tát, tu tạo nhân duyên phước lành như thế, có thể cho người chết thoát khỏi chốn ác đạo, các thứ ma, quỷ, ác thần thảy đều phải lui tan cả hết”. (Kinh Địa Tạng dẫn, tr 127-128). Lại nữa: “Như người nào sắp mạng chung, hàng thân quyến trong nhà nhẫn đến một người vì người bệnh sắp chết đó mà niệm lớn tiếng danh hiệu của một Đức Phật, thời người chết đó, trừ năm tội lớn vô gián, các nghiệp báo khác đều tiêu sạch cả. Năm tội lớn vô gián kia dẫu rất nặng nề đáng lẽ trải qua ức kiếp hẳn không ra khỏi đặng quả khổ, nhưng bởi lúc lâm chung, nhờ người khác vì đó mà xưng niệm danh hiệu của Phật cho nên những tội nặng đó cũng lần lần tiêu sạch. Huống là chúng sinh tự mình xưng danh hiệu của chư Phật, người này đặng vô lượng phước lành, trừ diệt vô lượng khổ”. (Kinh Địa Tạng đã dẫn, tr 137-138). Và Ngài Địa Tạng Bồ tát cũng bạch Đức Phật rằng: “Vì lẽ trên đó, nên nay con đối trước Đức Phật Thế Tôn cùng với hàng Trời, Rồng, tám bộ chúng, người với phi nhân v.v…mà có lời khuyên bảo những chúng sinh trong cõi Diêm phù đề, ngày lâm chung, kẻ thân thuộc phải cẩn thận chớ có giết hại và chớ gây tạo nghiệp duyên chẳng lành, cũng đừng dùng tế lễ Quỷ, Thần, cầu cúng ma quái. Vì sao thế? Vì việc giết hại cho đến tế lễ đó, không có một mảy mún chi lợi ích cho người chết cả, chỉ có kết thêm tội duyên của người đó làm cho càng thêm sâu nặng hơn thôi”. (Kinh Địa Tạng đã dẫn, tr 106). Ngài Địa Tạng cũng dẫn dụ: “Hàng thân thuộc nỡ nào lại làm cho tội nghiệp của người ấy nặng thêm! Cũng ví như, có người từ xứ xa đến, tuyệt lương thực đã ba ngày, đồ vật của người đó mang vác nặng hơn trăm cân, bỗng gặp kẻ lân cận lại gởi một ít đồ vật nữa, vì vậy mà người xứ xa đó càng phải khốn khổ nặng nề”. (Kinh Địa Tạng đã dẫn tr 107). Qua kinh Địa Tạng, có thể thấy “Thế giới cõi âm” là giai đoạn kéo dài của “Thân trung ấm”. Sự dính mắc vào quyến thuộc, những điều chưa làm được, hoặc oán hận, thù ghét có thể khiến Thân trung ấm chưa muốn hoặc không thể rời đi để tái sinh, dẫn đến việc chưa giải thoát. Những điều trên, cùng với những lời kinh Địa Tạng, cho thấy người chết vẫn tồn tại trong cõi âm. Nếu chúng ta có lòng tin vào giáo lý đạo Phật, chúng ta có thể phát nguyện, sám hối và hồi hướng công đức cho những người cõi âm, từ đó cải thiện hoàn cảnh cho cả hai phía. Vấn đề cõi âm thuộc phạm trù duy thức, khó kiến giải. Người viết chỉ dựa trên giáo lý đạo Phật để trình bày. Liên quan đến vấn đề này, nhiều người đặt câu hỏi về khả năng ngoại cảm của những người không tu tập gì mà lại có thể tiếp thông với người âm sau một cơn “sốc” bệnh. Theo Phật giáo và khoa học hiện đại, khi con người trải qua một tai nạn bất thường, tần số âm dương của họ có thể thay đổi. Nếu tần số âm của họ ngang bằng với cõi âm, hiện tượng tiếp thông có thể xảy ra. Tuy nhiên, theo Phật giáo, đây chỉ là nghiệp tạm thời. Điện từ âm dương trong con người tu tập khác với điện từ cơ học. Khi tu tập, nguyện lực và năng lượng âm dương tương ứng với các cõi giới vãng sinh. Đức Phật ví von: “Cây nghiêng bên nào thì khi hạ sẽ đổ về bên ấy”. Nếu người tu Tịnh độ, nguyện lực sẽ đưa họ về các cõi Tịnh độ. Điều này cho thấy Phước đức âm và dương trong giáo lý Phật giáo có sự tương đồng với vật lý lượng tử hiện đại. Thay lời kết Nếu hiểu rõ giáo lý Pháp giới Duyên sinh của đạo Phật, vấn đề sinh tử sẽ trở nên nhẹ nhàng vì nó tuân theo quy luật. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của nhiều thuyết giáo và quan niệm bi ai về sinh tử trong Nho giáo, vấn đề này đã bị nhuốm màu “mê tín dị đoan”, gây ra phiền não. Phật giáo là đạo Trí tuệ, giúp con người vượt thoát khổ đau. Tuy nhiên, giáo lý sâu mầu đôi khi khó tiếp cận. Phật dạy có nhiều cấp độ tu tập: Phật thừa cho người muốn giải thoát rốt ráo, và các thừa Nhân, Thiên cho người tu thành chân nhân, thánh nhân. Ngay cả khi không đủ duyên theo các thừa cao, tu theo nhân thừa để làm Người tốt cũng rất đáng quý, miễn sao tránh đọa lạc vào tam đồ khổ. Đức Phật chỉ là người chỉ đường, tùy căn cơ mỗi người mà tu sửa để giác ngộ, giải thoát hoặc hóa giải những điều xấu ác trong đời sống. Bài viết này tập trung làm rõ sự khác biệt giữa tín ngưỡng dân gian thần quyền và giáo lý Phật giáo về sinh tử, luân hồi, nhân quả. Hiểu rõ điều này sẽ giúp chúng ta nhìn nhận sự việc một cách sáng suốt, an vui và hạnh phúc. Chúng ta cần áp dụng Chánh pháp vào đời sống cá nhân, gia đình và xã hội. Thoát khỏi những mê mị của tín ngưỡng thần quyền sẽ dẫn đến giải thoát. Do đó, việc tìm hiểu giáo lý Phật dạy là vô cùng quan trọng để có niềm tin vững chắc và tránh bị lợi dụng. Nương theo Chánh pháp, mỗi người tự thắp đuốc soi đường. Với lòng từ bi, Phật và Bồ tát luôn thấu hiểu sự vô minh và phiền não của chúng sinh. Trước khi nhập diệt, Đức Phật đã dặn dò: “Này các môn đệ của Ta, giây phút cuối cùng của ta đã đến, tuy vậy các con phải hiểu rằng cái chết chỉ là sự tan rã của xác thân vật chất mà thôi. Thân xác được cha mẹ sinh ra, nó lớn lên nhờ thức ăn, thức uống và hơi thở, nó không có cách gì tránh khỏi bệnh tật và cái chết…thân xác con người phải tiêu tan, nhưng Trí tuệ của Giác ngộ sẽ trường tồn vô tận trong thực thể của đạo Pháp. “Sau khi ta tịch diệt, Đạo Pháp thay ta làm thầy cho các con. Biết noi theo đạo pháp, ấy chính là cách các con tỏ lòng trung thành với Ta. Trong Bốn mươi lăm năm (45) sau cùng trong cuộc đời giáo hóa của ta, Ta không hề dấu diếm điều gì trong những lời giáo huấn. Chẳng có một lời giáo huấn nào bí mật, không có một lời nào ẩn ý. Tất cả những lời giảng của Ta đều được đưa ra một cách ngay thật và minh bạch”. Cư sĩ Nguyễn Đức Sinh Chú thích: (1) Diêm Phù Đề: là nơi trái đất này, chúng ta đang sống.(2) Trung ấm thân: theo ngôn ngữ giáo lý nhà Phật thần thức, tín ngưỡng dân gian gọi là hồn, vong của người chết.Tài liệu tham khảo:-Kinh Địa Tạng – HT Thích Trí Tịnh dịch, (chùa Pháp Bảo ấn tồng năm 1994).-Môi ngày trầm tư về sinh tử- Sogyal Rinpoche – (Nxb Tôn giáo 2006)-9 yếu tố phát triển thiền quán –Tỳ kheo (Thiện Minh dịch-Nxb-Tp- HCM 2000).Bài: Chết và tái sinh (Death và Rebirth – Thích Nguyên Tạng dịch. Nxb- TG 2007)Bái: Yếu chỉ Phật pháp- Cố Thiền sư Duy Lực (PGVN) phatgiao.org.vn20/04/2017).Bài: Những lời dạy cuối cùng của đức Phật- Khôi Trân- Báo Điện tử (ĐPNN) 28/07/2013.Bài: Cõi âm: Nguyên Thảo – (ĐPNN) – Ngày 13/07/2011 ).
Muốn hiểu sâu hơn về giáo lý Phật giáo và những khía cạnh tâm linh xoay quanh sự sống và cái chết, hãy khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
