Lễ Bố tát, một thực hành thiêng liêng có nguồn gốc từ thời Đức Phật, đóng vai trò cốt lõi trong đời sống Tăng đoàn và cư sĩ. Sự kiện tại Huế năm 2005 đã làm sống lại tầm quan trọng của nghi thức này, nhắc nhở mỗi người về việc nuôi dưỡng sự thanh tịnh và duy trì thiện pháp. Khám phá ý nghĩa sâu xa hơn của lễ Bố tát và cách nó mang lại sự hài hòa trong cộng đồng Phật giáo, bạn có thể tìm hiểu thêm tại Chia sẻ Đạo Phật.
Trong cộng đồng Phật giáo, khái niệm “Bố tát” đã trở nên quen thuộc, đặc biệt sau sự kiện quan trọng của Phật giáo tỉnh Thừa Thiên và thành phố Huế vào ngày 14/01/Ất Dậu (22/02/2005). Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ, chư tôn đức Tăng, Ni cùng các cư sĩ tại gia đã cùng nhau thực hiện lễ Bố tát chung tại một giới trường duy nhất, thay vì phân chia như trước đây.
Quyết định mang tính lịch sử này của Phật giáo Thừa Thiên – Huế, một trung tâm Phật giáo lớn của Việt Nam, là dịp thuận tiện để tìm hiểu sâu hơn về ý nghĩa và tầm quan trọng của lễ Bố tát trong giáo lý nhà Phật.
“Bố tát” là một thuật ngữ được phiên âm từ tiếng Sanskrit “Posatha”, có nguồn gốc từ “Upavasatha”, mang ý nghĩa “nuôi lớn và duy trì”. Trong Hán ngữ, từ này được dịch là “trưởng tịnh”, tức là nuôi dưỡng sự thanh tịnh và gìn giữ các thiện pháp. Do đó, Bố tát có thể hiểu là buổi lễ định kỳ để thuyết giới, nhắc nhở lẫn nhau về giới pháp, nhằm tu hành, vun bồi thiện nghiệp, duy trì sự thanh tịnh và sự hòa hợp trong Tăng đoàn.
Truyền thống Bố tát đã tồn tại từ thời Đức Phật còn tại thế. Theo thỉnh cầu của vua Tần Bà Sa La, Đức Phật đã cho phép các vị Tỳ kheo cùng trú ngụ trong một khu vực tập trung tại giới trường vào các ngày sóc (mùng 1) và vọng (rằm) hàng tháng để tụng đọc giới bổn Ba La Đề Mộc Xoa. Ban đầu, nội dung cốt lõi được tóm gọn trong bài kệ:
Không làm các điều ác,
Thực hành các điều thiện.
Giữ tâm ý trong sạch,
Chư Phật thường dạy thế.
Tuy nhiên, Ba La Đề Mộc Xoa, được các bộ phái Phật giáo thời bấy giờ lưu truyền, không chỉ bao gồm bài kệ trên mà còn chứa đựng nhiều điều răn cấm, quy tắc và luật lệ chi tiết cho đời sống cá nhân và tập thể. Ngày nay, Ba La Đề Mộc Xoa chính là giới bản ghi lại những giới luật do Đức Phật Thích Ca chế định, làm kim chỉ nam cho sinh hoạt và tu học của Tăng chúng Tỳ kheo và Tỳ kheo ni. Tùy theo từng bộ phái, số lượng giới luật có thể dao động từ 227 đến 250 giới đối với Tỳ kheo và từ 348 đến 500 giới đối với Tỳ kheo ni. Lễ Bố tát hiện nay là dịp để Tăng chúng cùng nhau đọc lại toàn bộ giới bản này. Bất kỳ Tỳ kheo nào phạm giới trong nửa tháng qua sẽ phải sám hối, tùy theo mức độ nặng nhẹ của lỗi phạm theo quy định.
Theo giới luật Phật giáo, trước khi tụng giới, các Tỳ kheo cần thực hiện việc tự kiểm điểm bản thân trong vòng nửa tháng qua, xem có vi phạm giới luật nào hay không. Vị chủ tọa lễ Bố tát sẽ hỏi Tăng chúng: “Trong nửa tháng qua, ai có phạm giới, xin hãy tự bạch và sám hối với đại chúng?”. Câu hỏi này được lặp lại ba lần. Nếu không ai tự nhận lỗi, vị chủ tọa sẽ tuyên bố: “Tất cả giữ giới trong sạch”, và buổi lễ tụng giới sẽ bắt đầu.
Buổi lễ Bố tát thường diễn ra vào sáng sớm của ngày sóc và vọng, trước khi trời hửng sáng. Khi Tăng chúng hội họp, vị trí ngồi được sắp xếp theo thứ tự đúng pháp: người thọ giới trước ngồi trước, người thọ giới sau ngồi sau. Sự phân biệt này không dựa trên tuổi tác, địa vị xã hội như vua chúa hay người hầu, mà hoàn toàn dựa vào “giới lạp” – số năm đã thọ giới. Phật pháp đề cao giới luật là pháp tối thượng. Do đó, chỉ dựa vào giới lạp mà phân biệt ai là Thượng tọa, ai là Hạ tọa, ai ngồi trước, ai ngồi sau.
Bất kỳ trú xứ nào mà các Tỳ kheo không hòa hợp, không tụ hội định kỳ nửa tháng để thực hiện lễ Bố tát và tụng giới bổn Ba La Đề Mộc Xoa, nơi đó được xem như Tăng đoàn bị chia rẽ, thiếu hòa hợp. Ngược lại, nếu Tăng chúng định kỳ nửa tháng cùng nhau hòa hợp để Bố tát, thì Tăng đoàn tại trú xứ đó được xem là hưng thịnh và có sự hiện diện của Đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật. Như lời Thượng tọa Thích Minh Chuyển trong Luật Tạng đã chỉ rõ: “Bố tát là mạng mạch của Tăng đoàn, nên không có chúng Tỳ kheo nào được gọi là Tăng mà không thực hành Bố tát, ngoại trừ những kẻ lạm dụng Tăng để phá hoại chánh pháp. Chỉ có ngoại đạo, kẻ tà kiến mới làm như vậy. Vì tính chất nghiêm trọng của Bố tát là như vậy nên nó không thể không có trong sự sinh hoạt của Tăng.”
Mục đích chính của việc thực hành Bố tát định kỳ là duy trì sự tồn tại và phát triển của Tăng đoàn theo tinh thần hòa hợp và thanh tịnh. Tuy nhiên, tinh thần này cũng được Đức Bổn Sư mở rộng cho các đệ tử tại gia dưới hình thức thọ trì Bát Quan Trai trong thời gian một ngày một đêm.
Quyết định của chư Tôn đức lãnh đạo Phật giáo Thừa Thiên – Huế về việc toàn thể chúng Tăng trong tỉnh và thành phố cùng thực hiện lễ Bố tát chung, bắt đầu từ kỳ Bố tát ngày trăng tròn tháng Giêng năm Ất Dậu và các kỳ tiếp theo, đã thể hiện rõ tinh thần hòa hợp của Tăng chúng nơi đây. Sự kiện này tình cờ trùng khớp với một ngày lễ lớn trong truyền thống Phật giáo Nguyên Thủy: ngày kỷ niệm Đại Hội Chư Thánh Tăng, ngày Đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật thuyết giảng giáo lý Giải thoát và giới luật căn bản, đồng thời cũng là ngày kỷ niệm Đức Phật Di Lặc, ba tháng trước khi Ngài nhập Niết bàn. Chúng ta cùng nguyện cầu cho toàn thể chúng Tăng trên khắp mọi nơi, tiếp nối tinh thần hòa hợp của Tăng chúng Thừa Thiên – Huế, cùng nhau thực hiện lễ Bố tát chung trong sự thanh tịnh và hòa hợp, nhằm duy trì và phát triển sinh mệnh của Tăng đoàn theo truyền thống kế thừa của các bậc Tổ sư.
Ôi! Đích thực hôm nay trời có mặt,
Giờ là hoàng đạo nguy nga,
Muôn vạn khối sân si vừa mở mắt,
Nhìn nhau: tình huynh đệ bao la,
Nam mô Đức Phật Di Đà. (Vũ Hoàng Chương)
Hoàng Liên Tâm
Để hiểu rõ hơn về những giá trị tinh thần và thực hành sâu sắc của đạo Phật, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
