Dù đối mặt với nhiều trở ngại về địa lý, kinh tế và nhận thức, Phật giáo vẫn âm thầm hiện diện và tạo dựng dấu ấn tại Yên Bái qua nhiều thế kỷ. Những tàn tích cổ xưa trên đồi Pú Tre, được khai quật bất ngờ vào năm 2010, hé lộ một bức tranh lịch sử sống động về một trung tâm Phật giáo thời Trần, mời gọi khám phá sâu hơn về quá khứ huy hoàng, có thể tìm hiểu thêm tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Dấu tích Phật giáo thời Trần tại Yên Bái
Yên Bái, một tỉnh miền núi có vị trí địa lý đặc biệt, là nơi sinh sống của nhiều dân tộc. Tuy nhiên, đặc điểm về dân cư, kinh tế còn nhiều khó khăn, giao thông chưa thuận tiện và trình độ nhận thức còn hạn chế đã tạo ra những thách thức đáng kể cho sự phát triển của Phật giáo trên địa bàn.
Dù vậy, lịch sử cho thấy Phật giáo đã hiện diện tại Yên Bái từ hàng trăm năm trước. Theo thống kê sơ bộ vào năm 1930, toàn tỉnh có hàng trăm ngôi chùa. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của chiến tranh, những biến động lịch sử và sự xáo trộn trong đời sống, phần lớn các công trình này nay chỉ còn là những dấu tích phế tích.
Phát lộ di tích đồi Pú Tre
Năm 2010, dựa trên thông tin từ người dân và chính quyền địa phương, Bảo tàng tỉnh Yên Bái đã tiến hành khảo sát khu vực đồi Pú Tre. Cuộc khảo sát bất ngờ mang lại những phát hiện thú vị: một lò nung vật liệu xây dựng tại Bản Đao và hai địa điểm kiến trúc phế tích nằm sâu dưới lòng đất tại Bản Ỏ và Bản Nong, xã Phù Nham, huyện Văn Chấn.
Các địa điểm này bao gồm hệ thống phế tích kiến trúc Phật giáo có niên đại thời Trần, nằm rải rác tại đồi Pú Tre (Bản Ỏ), đồi Pú Chìa Chùa (Bản Nong) và vườn nhà ông Lường Văn Xiên (Bản Đao), tất cả đều thuộc khu vực phía Đông cánh đồng Mường Lò.
Trước đó, từ thập niên 1980, khu vực xã Phù Nham đã ghi nhận các di vật thuộc văn hóa Đông Sơn như trống đồng, thuổng đồng, vòng tay đồng. Đến năm 2000, trong quá trình đào ao, ông Lường Văn Xiên đã phát hiện khoảng 5-6 lò nung cổ cùng nhiều loại gạch ngói có hình dáng đặc biệt như gạch chữ nhật, ngói mũi lá, mũi hài, ngói ống.
Cách nhà ông Lường Văn Xiên khoảng 1km về phía Bắc, tại đồi Pú Tre, vào năm 1978, khi người dân san ủi để trồng mía, đã phát lộ ngói mũi hài, mũi lá, đá bó vỉa, gốm và tiền cổ. Sự cố máy ủi dừng hoạt động tại đây được cho là do yếu tố “thiêng”, nên khu vực này không tiếp tục bị tác động và hiện đang được sử dụng để trồng chè, keo và tre. Người dân tộc Thái Đen địa phương gọi quả đồi này là Pú Tre, có nghĩa là đồi chè.
Tại Bản Đao, khu vực nghi là lò nung, cách Bản Ỏ khoảng 1km về phía Bắc, và Bản Nong (Pú Chìa Chùa – đồi có chùa) cách Bản Ỏ thêm 1km về hướng Bắc, các cuộc thám sát và điều tra khảo sát đã phát hiện vật liệu xây dựng bằng đá (ông Sư) cùng nhiều loại ngói như ngói mũi lá, mũi hài, mũi hài cánh én, ngói bò nóc, và các mảnh gốm. Trong các hố thám sát, còn tìm thấy chân tảng, ngói và nhiều vật dụng phân tán trong dân gian, tất cả đều cho thấy dấu hiệu của phế tích kiến trúc Phật giáo.
Đặc biệt, các vật liệu lợp bằng sành, gốm có nhiều điểm tương đồng với vật liệu được tìm thấy tại di tích khảo cổ Hắc Y – Lục Yên (đã khai quật 5 lần từ 2004-2008), nhất là ở phần trang trí hình hoa sen trên ngói. Những phát hiện này đã củng cố nhận định ban đầu rằng đây là các phế tích kiến trúc Phật giáo thuộc thời Trần.
| Chùa Trúc Lâm Thiên Phú đang được xây dựng |
Tái hiện “Kinh đô Phật giáo vùng Tây Bắc”
Trước những năm 1960, Yên Bái chỉ có duy nhất một sư Ni trụ trì chùa Ngọc Am. Sau khi Ni sư viên tịch vào năm 1964, địa phương rơi vào tình trạng vắng bóng các nhà sư cho đến năm 2004, khi Giáo hội Phật giáo Việt Nam bắt đầu bổ nhiệm tăng, ni từ nơi khác về trụ trì các chùa tại Thị xã Yên Bái.
Năm 2007, Ban đại diện Phật giáo tỉnh được thành lập với 13 thành viên, do Hòa thượng Thích Thanh Duệ làm Trưởng ban. Đến Đại hội Nhiệm kỳ (2012-2017), số lượng thành viên đã tăng lên 35 vị, đại diện cho tăng, ni và phật tử trong tỉnh.
Hiện nay, toàn tỉnh có gần 20 ngôi chùa. Trong số đó, sáu tăng, ni đang đảm nhận việc trụ trì, còn lại các chùa đều do Ban hộ tự và phật tử quản lý.
Thực trạng cho thấy Phật giáo Yên Bái còn đối mặt với nhiều thách thức trong công cuộc phục hưng và phát triển, đặc biệt là về cơ sở thờ tự.
Với sự chấp thuận và ủng hộ từ các Sở ban ngành, cùng sự đồng thuận của Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Yên Bái, ngày 19/11 năm Giáp Ngọ (tức ngày 9/1/2015), tại thôn Bản Ỏ và thôn Phù Ninh, xã Phù Nham, huyện Văn Chấn – một vùng đất được cho là hội tụ linh khí của sông núi – đã diễn ra lễ đặt đá khởi công xây dựng khu tâm linh Phật giáo huyện Văn Chấn và chùa Trúc Lâm Thiên Phú.
| 18 vị La Hán được tạc bằng chất liệu Đá ngọc Suối Giàng, huyện Văn Chấn |
| Tôn tượng các vị La Hán đang dần hiện lên… |
Dự án bao gồm 9 hạng mục công trình chính: Tòa Tam Bảo, nhà thờ Mẫu, nhà thờ Tổ, nhà văn phòng Ban Trị sự, nhà soạn lễ, nhà khách, nhà Tăng, nhà Ni và nhà Từ Ân. Tổng diện tích sàn sử dụng của các công trình này là 15.300,4 m2. Điểm nhấn đặc biệt là hai dãy cung điện Kim cương với 18 vị La Hán được tạc tinh xảo từ chất liệu Đá ngọc Suối Giàng, huyện Văn Chấn.
Hy vọng rằng, với sự quan tâm của các cơ quan chức năng, tâm huyết của Chư tôn đức Ban Trị sự GHPGVN tỉnh trong việc khôi phục kiến trúc Phật giáo thời Trần, cùng sự đóng góp của công ty TNHH Mỹ thuật Zen Art, trong tương lai không xa, những ngôi chùa cổ kính sẽ một lần nữa hiện hữu trên mảnh đất từng được mệnh danh là “Kinh đô Phật giáo vùng Tây Bắc”.
Anh Minh
Cùng khám phá sâu hơn những giá trị lịch sử và tinh thần của Đạo phật tại vùng đất Yên Bái qua những di tích cổ xưa đang dần được hồi sinh.
