Tư tưởng Hoa Nghiêm mở ra cánh cửa giác ngộ cho muôn loài, vượt ra ngoài giới hạn của tri giác thông thường. Khám phá bản chất thống nhất của vạn pháp và hành trình đạt tới Phật đạo tại Chiasedaophat.
Ảnh minh họa.
Tinh thần của kinh Hoa Nghiêm, “Tình dữ vô tình đồng viên chủng trí”, khẳng định rằng cả chúng sinh hữu tình và vô tình đều có khả năng đạt đến trí tuệ giác ngộ như Phật. Chúng sinh được định nghĩa là sự hợp thành của nhiều yếu tố, bao gồm cả hữu tình (có tri giác) và vô tình (không có tri giác). Do đó, khái niệm chúng sinh không chỉ giới hạn ở các loài có ý thức trong tam giới và lục đạo, mà còn bao gồm cả thiên nhiên, đất đá, cỏ cây.
Phật, ở đây, không chỉ là bậc Giác ngộ mà còn hàm chứa ý nghĩa về Phật tánh, Giác tánh, Bản giác, Bản thể và Chân như. Lời nguyện “Tình dữ vô tình đều trọn thành Phật đạo” cần được hiểu theo phương diện lý tánh hơn là sự tướng.
Vạn Pháp Đồng Nhất Thể
Trong pháp giới, mọi sự vật, hiện tượng dù muôn hình vạn trạng và có nhiều sai biệt nhưng đều quy về một thể duy nhất. Bản thể của vạn pháp là một, trong khi hiện tượng thì đa dạng. Do đó, chúng ta, chúng sinh, hữu tình và vô tình đều thuộc về một thể thống nhất. Vì cùng chung một thể, sự thật của vạn pháp là “không sinh không diệt, không thường không đoạn, không một không khác và không đến không đi” (theo Trung luận) hay “không sinh không diệt, không sạch không dơ, không tăng không giảm” (theo Bát Nhã Tâm Kinh).
Phật Tánh và Pháp Tánh Bất Nhị
Tất cả các loài hữu tình đều sở hữu Phật tánh – thể tánh thanh tịnh và sáng suốt. Đồng thời, mọi sự vật vô tình đều mang Pháp tánh – thể tánh bình đẳng của vạn pháp, hay còn gọi là Không tánh, Duyên khởi tánh. Vì Phật tánh và Pháp tánh vốn bất nhị, nên hữu tình và vô tình đều có thể “đồng viên chủng trí” (cùng được vun trồng trí tuệ). Chính vì lẽ đó, tất cả chúng sinh đều có Phật tánh và có khả năng thành Phật, như lời dạy trong kinh Pháp Hoa.
Nhận Thức Nhị Nguyên và Sự Thật Bình Đẳng
Do nghiệp lực và sự chấp trước sâu dày, con người thường có xu hướng nhận thức thế giới dưới dạng nhị nguyên, đối đãi. Chúng ta phân biệt theo các cặp phạm trù như tánh-tướng, có-không, đúng-sai, phải-trái. Chính sự phân biệt và chấp trước này tạo ra sự khác biệt giữa Phật và chúng sinh, giữa hữu tình và vô tình. Tuy nhiên, sự thật của pháp giới là bình đẳng, như kinh Hoa Nghiêm đã dạy: “Tâm, Phật và chúng sinh tam vô sai biệt”.
Giác Ngộ và Cái Nhìn Vượt Trội
Thiền sư Thiền Lão (thời Lý) đã thể hiện điều này qua câu thơ: “Trúc biếc hoa vàng đâu cảnh khác/Trăng trong mây trắng hiện toàn chân”. Khi vô minh được phá trừ và tuệ giác thành tựu, Chân như sẽ hiển lộ khắp nơi. Mọi sự vật, hiện tượng bình thường xung quanh ta đều là Pháp thân. Nói cách khác, người đã giác ngộ sẽ nhìn thấy Phật đạo trong mọi cảnh giới. Trí Bát nhã và tâm giác ngộ mang đến một nhãn quan mới, siêu việt: khi Diệu tâm chân như khởi lên, Phật tánh của hữu tình và Pháp tánh của vô tình đều hiện hữu trong trạng thái nhất như, đều là Diệu tâm, đều thuộc về tự tánh bản hữu. Do đó, có thể nói “Tình dữ vô tình tề thành Phật đạo” (theo Thích Thông Huệ, kinh Viên Giác – luận giảng).
Giải Thích Từ Thiền Sư Thích Thanh Từ
Thiền sư Thích Thanh Từ đã có những luận giải sâu sắc về vấn đề này. Khi được hỏi về câu hồi hướng “Tình dữ vô tình tề thành Phật đạo”, ngài giải thích rằng nhiều người băn khoăn làm sao loài vô tình như cây, đá có thể thành Phật khi chúng không tu tập. Ngài cho rằng, vấn đề này có thể trở nên rắc rối nếu chỉ xét trên lý thuyết, nhưng sẽ trở nên rõ ràng khi có sự thực hành.
Ngài ví dụ, người mắt mờ nhìn mọi vật đều mờ ảo, còn người mắt sáng nhìn mọi vật rõ ràng. Tương tự, khi còn mê muội, chúng ta nhìn mọi vật xung quanh cũng trong trạng thái mê muội. Khi giác ngộ, chúng ta thấy người, vật đều giác ngộ. Điều này có nghĩa là, trong cái thấy giác ngộ của chúng ta, cả loài hữu tình và vô tình đều hiện hữu. Hoặc nói cách khác, khi ta giác ngộ, ta thấy tất cả đều là Phật đạo, bao gồm cả con người, súc vật (hữu tình), cây cỏ, đá sỏi (vô tình). Đây là ý nghĩa của việc “hữu tình vô tình tề thành Phật đạo”, chứ không phải cây cỏ đá sỏi tự tu để thành Phật theo chúng ta.
Sự hiểu biết này dựa trên nguyên lý: do mê nên thấy tất cả đều mê, do giác nên thấy tất cả đều giác. Khi hiểu được như vậy, chúng ta mới thông suốt vấn đề, tránh được sự kẹt mắc và rắc rối (dựa trên Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục giảng giải).
Để đào sâu hơn vào những triết lý uyên bác về Phật tánh, chúng tôi mời bạn tiếp tục khám phá chuyên mục Đạo phật.
