Tìm kiếm sự giác ngộ thường khiến nhiều người hướng ngoại, tin rằng Phật pháp ở đâu đó xa xôi. Tuy nhiên, chân lý lại nằm ngay trong nhận thức của mỗi chúng ta, khi tâm trí đạt đến sự minh triết, nó chính là biểu hiện của Phật tính. Khám phá con đường đạt đến sự an lạc nội tâm thông qua các bài viết trên Chia sẻ Đạo Phật.
Câu nói “Phật tại tâm” thường được sử dụng như một lời khuyên răn người tu hành tìm kiếm Phật ngay trong chính bản thân mình, thay vì tìm kiếm ở một nơi xa xôi nào đó.
Tuy nhiên, cách hiểu này có thể chưa phản ánh hết ý nghĩa sâu sắc của “Phật tâm”. Nó có thể dẫn đến việc người tu hành lầm tưởng rằng có một vị Phật cụ thể nào đó ẩn trú trong tâm, từ đó dẫn đến những nỗ lực tìm kiếm sai lệch, không phù hợp với giáo lý Phật Đà và không đạt được sự giác ngộ.
Bản chất của Phật đạo không phải là sự hiện hữu của một vị Phật trong tâm, mà là sự giác ngộ, nơi “tâm ấy chính là Phật”.
Thực chất, giáo lý Phật Đà khẳng định rằng khi đạt đến giác ngộ, “tâm ấy chính là Phật”. Điều này có nghĩa là cùng một tâm thức, khi còn mê muội sẽ biểu hiện thành tâm thức của chúng sanh, còn khi giác ngộ sẽ hiển lộ Phật tính. Sự phân biệt giữa sáng và tối, giác ngộ và mê muội, không nằm ở bản chất của tâm, mà ở sự hiện hữu hay vắng mặt của trí tuệ, giống như không gian trở nên tối tăm khi không có ánh sáng.
Chính vì lẽ đó, Đức Phật đã dạy trong kinh Kim Cang: “Nầy Tu-Bồ-Đề! Chúng-sanh kia chẳng phải chúng sanh, cũng chẳng phải là không phải chúng sanh. Bởi vì sao? Nầy Tu-Bồ-Đề! Những chúng sanh, chúng sanh đó, Đức Như-Lai nói chẳng phải chúng sanh, đó tạm gọi là chúng sanh”. Lời dạy này nhấn mạnh bản chất chân thực của tâm, đồng thời lý giải các quan niệm như “tức tâm tức Phật”, “tâm ấy tức Phật”, “tâm ấy là Phật”, hay “tâm ấy làm Phật”. Từ những kiến giải này, các câu hỏi như “Phật tại tâm là ở nơi nào trong tâm?” hay “Tìm Phật trong tâm bằng cách gì?” trở nên không còn phù hợp với bản chất của vấn đề.
Khi một người tạo tác nghiệp ác và mang đầy những niệm ác, toàn bộ tâm thức của họ lúc đó là tâm ác. Tuy nhiên, nếu người đó có thể giác ngộ, buông bỏ những niệm ác, nghiệp ác tiêu tan, không còn chấp trước vào hai luồng nghiệp thiện và ác, thì tâm thức của họ sẽ trở nên không khác gì tâm Phật. Thiền sư Huệ Sinh đời Lý đã diễn tả ý này qua bài kệ:
“Pháp bản như vô pháp,
Phi hữu diệc phi không.
Nhược nhân tri thử pháp
Chúng sinh dữ Phật đồng.
Tịch tịch Lăng già nguyệt
Không không độ hài chu
Tri không, không giác hữu
Tam muội nhậm thông chu.”
Đối với câu hỏi “Một con quỷ trong tâm có Phật hay không?”, nếu đã hiểu rõ về bản chất của tâm và Phật tính như đã trình bày, bạn sẽ có thể tự tìm ra câu trả lời cho mình.
Cần lưu ý thêm rằng, chữ “Phật” trong ngữ cảnh này đề cập đến “bản tâm thanh tịnh”. Khi bản tâm thanh tịnh, nó được gọi là Phật tâm. Tuy nhiên, bản tâm thanh tịnh này chưa phải là tâm giác ngộ viên mãn của một vị Phật Đẳng Chánh Giác như Đức Thích Ca Mâu Ni.
Để hiểu rõ hơn về ý nghĩa sâu sắc của “Phật tại tâm” và các khía cạnh khác của Phật pháp, hãy khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
