Ngũ dục, dù là những ham muốn căn bản về vật chất và giác quan, thường là nguồn cơn của muôn vàn phiền não. Hành trình tu tập giúp chúng ta nhận diện và hóa giải những khao khát này, tìm về sự an lạc nội tại thông qua việc quán chiếu sâu sắc về bản chất vô thường, khổ đau, bất tịnh và vô ngã của vạn pháp. Khám phá cách vượt thoát khỏi vòng xoáy của tham đắm trên Chia sẻ Đạo Phật.
Ngũ dục bao gồm năm ham muốn vật chất: sắc đẹp, danh vọng, tiền tài, ăn uống và ngủ nghỉ. Lục trần là sáu đối tượng của giác quan: sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm và đối tượng tinh thần. Mặc dù lục trần đã bao hàm ngũ dục, nhưng việc tách riêng ngũ dục là để nhấn mạnh năm đối tượng gây phiền não nặng nề nhất cho chúng sinh trong thế giới lục trần. Lục trần mang tính bao quát, còn ngũ dục mang tính cụ thể. Việc đề cập đến lục trần ở đây còn nhằm chỉ ra những ham muốn khác không có trong ngũ dục, ví dụ như say mê âm nhạc, ca hát hay nghiện đọc các loại tiểu thuyết vô bổ.
Khi tâm tham ái với ngũ dục và lục trần khởi lên, phương pháp đối trị tổng quát là quán chiếu sâu sắc bốn sự thật: Bất Tịnh (không thanh tịnh), Khổ (đau khổ), Vô Thường (thay đổi luôn luôn) và Vô Ngã (không có tự thể). Đây là nền tảng để đoạn trừ mọi phiền não.
Ảnh minh hoạ.
1. Quán Tưởng Bất Tịnh
Sự bất tịnh được xem xét trên ba phương diện: thân thể, tâm thức và hoàn cảnh:
Thân thể bất tịnh: Chúng ta cần quán chiếu rằng thân người, dù là của mình hay của người khác, chỉ được che đậy bởi một lớp da mỏng manh. Bên trong là những phần dơ bẩn, hôi thối như thịt, xương, máu, mủ, đờm, dãi, phân, nước tiểu, v.v. Hơn nữa, những chất nhơ nhớp này còn được bài tiết ra ngoài qua chín lỗ trên khuôn mặt. Khi suy xét kỹ lưỡng, thân thể của chúng sinh không có gì đáng để ưa thích hay bám víu.
Tâm thức bất tịnh: Khi tâm khởi lên tham ái, nó trở nên ô nhiễm và xấu xa, giống như một hồ nước trong bị bùn đất làm vẩn đục. Một hồ nước đục không thể phản chiếu hình ảnh cây cối, núi non hay mây trời. Tương tự, một tâm thức ô nhiễm sẽ mất đi khả năng hiển lộ trí tuệ và thần thông. Cần ghi nhớ lời dạy:
Biết tu hành chớ để lãng phí thời gian.
Tâm thanh tịnh sẽ sinh trí tuệ và thần thông!
Người đã phát nguyện đi trên con đường tu tập cần phải quyết tâm từng bước đoạn trừ tâm phiền não, tham ái từ những biểu hiện thô thiển đến vi tế.
Hoàn cảnh bất tịnh: Cõi đời này, hay còn gọi là cõi Uế Độ, đầy rẫy những bất tịnh như bùn đất, đá sỏi, chông gai. Nơi đây còn dung chứa vô số chúng sinh mà cả thân lẫn tâm đều ô nhiễm. Do đó, hoàn cảnh này không có gì đáng để đắm say hay luyến tiếc.
2. Quán Tưởng Khổ
Sự khổ được xem xét trên ba phương diện: thân thể, tâm thức và hoàn cảnh:
Thân thể khổ: Bản thân thân thể đã mang tính bất tịnh, nay còn phải chịu sự chi phối của sinh, lão, bệnh, tử, cùng với sự khắc nghiệt của nóng lạnh, đói khát, và bao nỗi vất vả, cực nhọc. Tất cả những điều này khiến thân thể luôn trong trạng thái khổ sở, không thể tự tại và an vui.
Tâm thức khổ: Khi tâm thức khởi lên phiền não, nó sẽ bị thiêu đốt bởi lửa phiền não, bị trói buộc bởi dây phiền não, bị roi phiền não thúc đẩy và sai khiến, hay bị khói bụi phiền não làm cho tối tăm, ô nhiễm. Do đó, người nào để phiền não khởi lên chính là người thiếu trí tuệ, tự mình gây khổ cho bản thân trước tiên.
Hoàn cảnh khổ: Hoàn cảnh xung quanh chúng ta, dù là nắng gắt hay mưa dầm, chúng sinh vẫn đang vật lộn trong cuộc mưu sinh. Mỗi ngày, chúng ta đều chứng kiến những cảnh tượng nhọc nhằn và bi thảm diễn ra.
3. Quán Tưởng Vô Thường
Vô thường được xem xét trên ba phương diện: thân thể, tâm thức và hoàn cảnh:
Thân thể vô thường: Thân thể này mau chóng tàn tạ, dễ dàng suy yếu, và cuối cùng sẽ phải đối mặt với cái chết. Người xưa đã từng than thở:
Nhớ thuở còn thơ cưỡi ngựa trúc.
Nay nhìn lại tóc đã điểm màu sương.
Dù có mưu lược dũng mãnh như Văn Chủng, Ngũ Tử Tư; hay sắc đẹp làm say đắm lòng người như Tây Thi, Trịnh Đán, thì cuối cùng:
Hồng nhan rồi cũng phai tàn, anh hùng cũng sẽ suy vong.
Đôi mắt thư sinh cũng nhuốm màu mỏi mệt.
Tâm thức vô thường: Những niệm tưởng của chúng sinh luôn thay đổi không ngừng, lúc yêu thương, lúc giận hờn, lúc vui vẻ, lúc buồn bã. Khi xét kỹ, những niệm tưởng này đều là huyễn hóa, mong manh như bọt nước.
Hoàn cảnh vô thường: Không chỉ hoàn cảnh xung quanh ta luôn thay đổi và biến chuyển, mà ngay cả niềm vui cũng là vô thường. Món ăn dù ngon đến mấy, khi qua khỏi cổ họng cũng trở thành hư không; cuộc sum họp dù ấm cúng đến đâu, cuối cùng cũng phải chia ly; buổi hát vui vẻ rồi cũng sẽ kết thúc; quyển sách hay, đọc hết từng trang cũng sẽ đến trang cuối cùng.
4. Quán Tưởng Vô Ngã
Vô ngã có nghĩa là không có một cái tôi cố định, không có tự thể, không có sự tự chủ tuyệt đối. Điều này cũng bao gồm ba phương diện: thân thể vô ngã, tâm thức vô ngã và hoàn cảnh vô ngã:
Thân thể vô ngã: Thân thể này là huyễn hóa, không thể tự chủ. Chúng ta không thể làm cho nó mãi trẻ trung, không già không chết. Ngay cả các bậc tiên nhân cũng chỉ có thể duy trì thân thể trong một khoảng thời gian nhất định.
Tâm thức vô ngã: Chỉ cho tâm thức vọng tưởng của chúng sinh, vốn không có tự thể. Ví dụ như tâm tham ái, những niệm buồn, giận, thương, vui chợt đến rồi chợt đi, không có gì là chân thật.
Hoàn cảnh vô ngã: Hoàn cảnh xung quanh chúng ta giống như một giấc mộng huyễn ảo, nó không tự chủ được và luôn bị chi phối bởi sự sinh diệt. Đô thị có thể biến thành gò hoang, ruộng dâu có thể hóa thành biển cả. Vạn vật không ngừng biến chuyển từng giây phút, cảnh này ẩn đi, cảnh khác lại hiện lên.
Khi quán chiếu từ thân thể, tâm thức cho đến hoàn cảnh đều là bất tịnh, khổ, vô thường và vô ngã, hành giả sẽ đoạn trừ được tâm tham ái. Sở dĩ chúng sinh thiếu trí tuệ, thường sống trong sự điên đảo: cho cái không sạch là sạch, cái khổ là vui, cái vô thường là thường, cái vô ngã là ngã. Từ đó sinh ra sự mê đắm, tham luyến. Vì vậy, Đức Phật dạy phải dùng bốn pháp quán chiếu này để phá trừ bốn sự điên đảo đó.
Ví dụ, sự tham đắm dục lạc ở thế gian mà con người cho là vui sướng, sạch sẽ và đáng ưa thích. Nhưng đối với các bậc chư thiên, nó lại bị xem là hôi tanh, nhơ bẩn, không khác gì việc loài chó, lợn ăn những thứ ô uế. Sự tham đắm dục lạc của chúng sinh là biểu hiện của sự mê muội, điên đảo đại loại là như vậy. Do đó, người tu hành phải nỗ lực từng bước phá trừ nó.
(Trích từ ấn phẩm: “Niệm Phật Thập Yếu”
Hòa thượng Thích Thiền Tâm
Nhà xuất bản Tịnh Liên Đồ Thư Quán)
Để hiểu sâu hơn về cách đối trị tham đắm ngũ dục và các phương pháp thực hành tâm linh khác, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
