Khám phá danh tính và vai trò quan trọng của Bồ tát Phổ Hiền, một trong Tứ đại Bồ tát gắn liền với trí tuệ và hạnh nguyện viên mãn. Tìm hiểu sâu hơn về Ngài qua các kinh điển và sự liên kết mật thiết với Đức Phật Thích Ca Mâu Ni tại Chia sẻ Đạo Phật.
Kiến thức Phật giáo
Bồ tát Phổ Hiền là ai?
Trong Phật giáo, Bồ tát Phổ Hiền là một trong Tứ đại Bồ tát, cùng với Bồ tát Quán Thế Âm, Bồ tát Văn Thù và Bồ tát Địa Tạng. Ngài và Bồ tát Văn Thù là hai vị thị giả thân cận của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Bồ tát Văn Thù, cưỡi sư tử, thường đứng thị giả bên trái, trong khi Bồ tát Phổ Hiền, cưỡi voi trắng, đứng thị giả bên phải của Đức Phật.
Nếu Bồ tát Văn Thù đại diện cho trí tuệ và sự chứng ngộ, thì Bồ tát Phổ Hiền lại biểu trưng cho lý tánh, định lực và hạnh nguyện viên mãn của chư Phật. Cả hai vị Bồ tát này cùng với Đức Phật Tỳ Lô Giá Na tạo thành Hoa Nghiêm Tam Thánh, thể hiện sự viên mãn của lý trí, định tuệ và hạnh chứng.
Trong Mật Tông, Bồ tát Phổ Hiền được gọi bằng nhiều danh hiệu như Thiện Nhiếp Kim Cương, Chân Như Kim Cương, Như Ý Kim Cương, và được xem là đồng thể với Kim Cương Tát Đỏa.
Trước khi xuất gia, Bồ tát Phổ Hiền là con thứ tư của Vua Vô Tránh Niệm, tên là Năng-đà-nô. Danh hiệu Phổ Hiền lần đầu xuất hiện trong kinh Mạn Đà La Bồ Tát và sau đó trở nên phổ biến qua nhiều kinh điển khác như kinh Hoa Nghiêm và kinh Pháp Hoa.
Bồ tát Phổ Hiền đại biểu cho lý, định, hạnh, nắm giữ lý đức, định đức và hạnh đức của chư Phật.
Phổ Hiền Bồ Tát tượng trưng cho Lý, Định, Hạnh, thường hiện thân cỡi voi trắng sáu ngà, hầu cận bên phải Đức Như Lai. Voi trắng tượng trưng cho trí tuệ vượt qua mọi chướng ngại, còn sáu ngà biểu thị cho sự chiến thắng sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý).
Trong phẩm Phổ Hiền Bồ Tát Khuyến Phát thuộc Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, Ngài đã phát nguyện rằng sau 500 năm, nếu có ai thọ trì Kinh Pháp Hoa, Ngài sẽ cưỡi voi trắng đến hộ trì, bảo vệ khỏi sự xâm nhiễu của ma quỷ.
Ngài dạy rằng những ai nghe danh hiệu, thấy, chạm, nằm mơ thấy, hay chỉ tưởng niệm Ngài trong một ngày đêm hoặc lâu hơn sẽ không còn thoái chuyển trên con đường tu tập. Những ai nghe thấy thân Ngài thanh tịnh sẽ được sinh về cõi Tịnh Độ.
Tại Việt Nam, tín đồ Phật giáo thường cử hành lễ vía vía đản sanh của Ngài vào ngày 21 tháng hai âm lịch và lễ vía thành đạo vào ngày 23 tháng tư âm lịch hàng năm.
Sự tích về Bồ tát Phổ Hiền
Khi còn là Thái tử Năng-đà-nô, con thứ tư của Vua Vô Tránh Niệm, Ngài đã phát tâm cúng dường Đức Phật Bảo Tạng và chúng sanh trong ba tháng. Quan đại thần Bảo Hải đã khuyên Thái tử nên hồi hướng công đức này về đạo Vô Thượng Bồ Đề thay vì cầu phước báu hữu lậu ở cõi Nhân, Thiên, vốn vẫn còn trong vòng sinh tử.
Nghe lời khuyên, Thái tử Năng-đà-nô đã bạch với Phật Bảo Tạng, xin hồi hướng công đức cúng dường để phát tâm Bồ Đề, tu hạnh Bồ Tát, giáo hóa chúng sanh thành Phật đạo. Ngài cũng nguyện cầu được một cõi Phật thanh tịnh, trang nghiêm, với sự giáo hóa chúng sanh tương tự thế giới của Đức Phổ Hiền Như Lai.
Đức Bảo Tạng Như Lai đã thọ ký cho Thái tử, khen ngợi nguyện lực rộng lớn của Ngài. Đức Phật đặt hiệu cho Ngài là Kim Cang Trí Huệ Quang Minh Công Đức, và tiên tri rằng sau khi trải qua vô số kiếp tu hành Phật sự lớn lao, Ngài sẽ thành Phật hiệu là Phổ Hiền Như Lai tại thế giới Bất Huyền ở phương Đông, với đầy đủ sự trang nghiêm và những gì Ngài đã cầu nguyện.
Sau lời thọ ký của Đức Bảo Tạng Như Lai, giữa hư không xuất hiện nhiều vị Thiên Tử từ các cõi Trời, mang theo hoa thơm đẹp để cúng dường và đồng thanh tán thán.
Phổ Hiền dịch âm là Tam-mạn-đà Bạt-đà-la, hoặc Tam-mạn-đà Bạt-đà (Samntabhadra). Phổ là biến khắp, Hiền là Đẳng Giác Bồ-tát, Phổ Hiền là vị Bồ Tát Đẳng Giác có năng lực hiện thân khắp mười phương pháp giới, tùy mong cầu của chúng sanh mà hiện thân hóa độ.
Thái tử Năng-đà-nô tiếp tục bày tỏ nguyện vọng với Đức Phật rằng, nếu những ước mong của Ngài thành hiện thực, Ngài xin nguyện cho các thế giới có đủ các loại hương thơm bay khắp, và tất cả chúng sanh, dù ở trong hoàn cảnh nào, khi ngửi được mùi hương ấy sẽ thoát khổ và hưởng an vui.
Ngay sau lời nguyện của Thái tử, mùi hương thơm ngát đã lan tỏa khắp mười phương thế giới. Chúng sanh ngửi được mùi hương này đều cảm thấy hân hoan, phiền não tiêu trừ. Thái tử Năng-đà-nô vô cùng hoan hỷ, đảnh lễ Đức Phật và an tọa lắng nghe giáo pháp.
Nhờ công đức này, sau khi mạng chung, Thái tử Năng-đà-nô đã tái sinh trong nhiều thân phận khác nhau, luôn ghi nhớ lời thệ nguyện và tinh tấn tu hành, hóa độ chúng sanh để sớm viên mãn những ước nguyện của mình.
Chính nhờ sự tinh tấn tu hành này, Ngài đã thành Phật hiệu là Phổ Hiền tại cõi Bất Huyền và hiện đang hóa thân vô số để giáo hóa chúng sanh khắp các thế giới.
Ý nghĩa danh hiệu:
Danh hiệu Phổ Hiền được dịch âm là Tam-mạn-đà Bạt-đà-la hoặc Tam-mạn-đà Bạt-đà (Samantabhadra). “Phổ” có nghĩa là biến khắp, còn “Hiền” chỉ vị Bồ Tát Đẳng Giác. Do đó, Phổ Hiền là vị Bồ Tát Đẳng Giác có khả năng hiện thân khắp mười phương pháp giới, tùy theo nguyện cầu của chúng sanh mà thị hiện để hóa độ.
Là một trong những vị Bồ Tát quan trọng của Phật giáo Đại Thừa, theo kinh Pháp Hoa, Bồ Tát Phổ Hiền xuất hiện từ quốc độ của Phật Bảo Oai Đức Thượng Vương Như Lai. Khi nghe về việc thuyết giảng kinh Pháp Hoa tại thế giới Ta Bà, Ngài đã dẫn đầu 500 vị Đại Bồ Tát đến để lắng nghe và phát tâm hộ trì chánh pháp của Đức Phật Thích Ca.
Bồ Tát Phổ Hiền được xem là vị hộ vệ cho những người tuyên dương đạo pháp, đồng thời đại diện cho “Bình đẳng tính trí” – trí tuệ thấu hiểu sự đồng nhất và khác biệt trong vạn pháp.
Biểu tượng – Pháp khí – Thờ phụng
Samantabhadra (Phổ Hiền) biểu thị cho từ tâm và Phật pháp. Ngài thường được tôn thờ cùng với Bồ tát Văn Thù Sư Lợi. Cả hai vị được xem là những cao đồ của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, từng là đệ tử trong các tiền kiếp của Ngài. Bồ tát Phổ Hiền là vị đầu tiên trong Ngũ Thiền Bồ Tát, tương ứng với Ngũ Thiền Phật của Bắc Tông, và trụ xứ của Ngài về hướng Đông.
Trong các đền thờ, Bồ tát Phổ Hiền thường được thờ chung với Đức Phật Thích Ca và Bồ tát Văn Thù Sư Lợi. Ngài thường được thể hiện trong tư thế cưỡi voi trắng sáu ngà. Voi trắng tượng trưng cho trí tuệ vượt chướng ngại, còn sáu ngà biểu thị sự chiến thắng sáu căn.
Samntabhadra (Tam-mạn-đà Bạt-đà-la) biểu thị từ tâm và Phật pháp. Ngài thường sánh cùng với Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát và cả hai vị được coi là những cao đồ của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni – từng là đệ tử trong các tiền thân Phật Thích Ca – Ngài là vị đầu tiên trong Ngũ Thiền Bồ Tát, tương ứng với Ngũ Thiền Phật của Bắc Tông.
Tại Tây Tạng, có thời kỳ Ngài được tôn thờ như Nhiên Đăng Cổ Phật (Adi Buddha), tuy nhiên hiện nay chỉ còn một số tín đồ thuộc tông Ninh Mã (Nyingma) giữ gìn cách thờ phụng này. Một số phái Mật Tông ở vùng Himalaya cho rằng chính Bồ Tát Phổ Hiền, chứ không phải Đại Nhật Phật, là đấng sáng tạo ra Mật Tông Phật Giáo, nơi tín đồ tìm cách hợp nhất với thần linh.
Tại Trung Hoa, Bồ Tát Phổ Hiền hầu như luôn được thờ chung với Đức Phật Thích Ca và Bồ Tát Văn Thù. Ngài được xem là một trong Tứ Đại Bồ Tát, với núi Nga Mi là nơi Ngài trú ngụ sau khi từ Ấn Độ đến Trung Quốc trên lưng voi trắng sáu ngà. Sáu ngà tượng trưng cho Lục Độ Ba La Mật (sáu phương pháp tu hành để đạt giác ngộ), và bốn chân voi biểu thị cho Tứ Như Ý Túc (bốn trạng thái tâm có thể đạt được điều mình muốn) cùng Tứ Thiền Định.
Tại Nhật Bản và nhiều khu vực khác, Ngài cũng được tôn thờ qua hình tướng mật nhiệm Fugen Emmei Bosatsu (Phổ Hiền Dương Mệnh Bồ Tát).
Trong hệ thống Ngũ Phật, Bồ Tát Phổ Hiền thuộc nhóm Phật Đại Nhật (Vairocana). Biểu tượng của Ngài là ngọc Như Ý, hoa sen, hoặc trang sách ghi thần chú.
Trong Kim Cương Thừa, tên Phổ Hiền Bồ Tát được dùng để chỉ Bản Sơ Phật (ādi-buddha), hiện thân của Pháp Thân (dharmakāya). Vị Phổ Hiền này, khác với vị Đại Bồ Tát, thường được miêu tả với sắc xanh đậm, tượng trưng cho tánh Không. Các tranh tượng cũng mô tả Bồ Tát Phổ Hiền hợp nhất với nữ thần sắc trắng, biểu thị sự nhất thể. Trong phép Đại Thủ Ấn (mahāmudrā), thân của Bồ Tát Phổ Hiền là Báo Thân (saṃbhogakāya) và đóng vai trò trung tâm.
Bồ Tát Phổ Hiền cũng thường xuất hiện trong bộ Thích Ca Tam Tôn (Sakya Shanzon) cùng với Đức Phật Thích Ca và Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi. Ngài đứng bên phải, Bồ Tát Văn Thù đứng bên trái, và đôi khi được bao quanh bởi 16 vị Thiên Thần hộ vệ cho kinh Bát Nhã.
Bồ Tát Phổ Hiền thường được thờ cùng với Phật Thích Ca (Sakya) và Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi (Mañjuśrī). Bồ Tát cỡi voi trắng 6 ngà; voi trắng tượng trưng trí huệ vượt chướng ngại, 6 ngà tượng trưng cho sự chiến thắng 6 giác quan.
Ngài thường được thể hiện dưới hình tướng một vị Bồ Tát với vương miện và trang phục lộng lẫy, giống như một vị hoàng tử. Trong nhiều tác phẩm nghệ thuật, Ngài cưỡi voi trắng sáu ngà, biểu tượng cho chiến thắng sáu giác quan. Pháp khí của Ngài cũng mang ý nghĩa này. Ngài có thể cầm viên ngọc Như Ý trên tay trái, hoặc tay phải cầm hoa sen, trên đó có viên ngọc. Trong một số biểu tượng, một trong hai bàn tay của Ngài bắt ấn với ngón cái và ngón trỏ chạm nhau tạo thành hình tam giác. Ở các hình ảnh khác, Ngài cầm cuộn kinh hoặc Kim Cương Chử.
Trong nghệ thuật Nhật Bản, Phổ Hiền Dương Mệnh Bồ Tát được miêu tả với 32 tay, ngồi trên voi trắng bốn đầu hoặc bốn con voi trắng. Trong hội họa Phật giáo Mật Tông, Ngài thường được thể hiện với sắc xanh lục hoặc vàng. Tại tông Nyingma Tây Tạng, Bồ Tát Phổ Hiền trong tư thế Yab-Yum xuất hiện ở trung tâm Mạn-đà-la Shitro. Tuy nhiên, Ngài cũng có thể được biểu thị dưới hình tướng phẫn nộ gọi là Chemchok Heruka, với thân hình màu nâu đỏ sẫm, ba mặt, sáu tay và bốn chân, thường ôm lấy người phối ngẫu màu đỏ tươi.
Kinh Mười Nguyện Phổ Hiền – Thiền Sư Nhất Hạnh:
Con xin đem ba nghiệp thanh tịnh
Kính lạy tất cả hằng sa Bụt
Trong các thế giới khắp mười phương
Quá khứ, vị lai và hiện tại.
Thần lực của hạnh nguyện Phổ Hiền
Giúp con có mặt khắp mọi nơi
Nơi đâu có Bụt là có con
Bụt là vô lượng, con vô lượng.
Trong hạt bụi có vô số Bụt
Mỗi vị an trú chúng hội mình
Đức tin của con vẫn tràn đầy
Trong mọi hạt bụi của pháp giới.
Con đang sử dụng biển âm thanh
Phát ra ngôn từ rất vi diệu
Tán dương biển công đức của Bụt
Cho đến vô số kiếp về sau.
Lấy những tràng hoa vi diệu nhất
Hương thơm, âm nhạc và tàng lọng
Sử dụng mọi thứ trang nghiêm ấy
Con đem cúng dường các Như Lai.
Các thức y phục và hoa hương
Đèn đuốc, trầm hương và tọa cụ
Mỗi thứ đều thành ra sung mãn
Con xin cúng dường các Như Lai.
Con đem tâm hiểu biết rộng sâu
Tin tưởng chư Bụt trong ba đời
Con nương sức hạnh nguyện Phổ Hiền
Cúng dường khắp hết các Như Lai.
Từ xưa con đã tạo nghiệp xấu
Vì tham, sân, si từ vô thỉ
Do thân, miệng, ý mà phát sinh
Nay con đều sám hối tất cả.
Con xin tùy hỷ mọi công đức
Của các chúng sinh trong mười phương
Các bậc hữu học và vô học
Các bậc Như Lai và Bồ Tát.
Những ngọn đèn sáng soi thế gian
Hoặc mới thành tựu đạo giải thoát
Con xin tất cả đều thương tưởng
Chuyển bánh xe pháp để độ đời.
Các Bụt đang thị hiện Niết Bàn
Con cũng chí thành cầu như thế
Xin hãy ở lại đời mãi mãi
Để làm lợi lạc cho chúng sanh.
Con xin tán lễ cúng dường Bụt
Thỉnh Bụt ở lại độ chúng sanh
Căn lành tùy hỷ và sám hối
Xin đem hồi hướng cho đạo Bụt.
Con xin đem hết công đức này
Hồi hướng tất cả cho Tam Bảo
Cả tánh và tướng trong pháp giới
Hai Đế dung thông ấn tam muội.
Biển công đức vô lượng như thế
Con xin hồi hướng không giữ lại
Nếu có chúng sanh nào dại dột
Bằng thân, bằng ý hoặc bằng lời
Bài báng phá hoại đạo giải thoát
Xin cho nghiệp chướng được tiêu trừ.
Mỗi giây, trí tuệ trùm pháp giới
Độ khắp mọi loài lên bất thối
Hư không, chúng sanh không cùng tận
Phiền não, nghiệp báo không cùng tận
Bốn thứ kể trên thật vô biên
Hồi hướng của con cũng như thế.
Thích Nhất Hạnh dịch, (279, tạng Kinh Đại Chánh)
Khám phá sâu hơn về Bồ Tát Phổ Hiền và những khía cạnh phong phú khác của Đạo Phật .
