Trong dòng chảy của cuộc đời, liệu những gì chúng ta thường xem là hiển nhiên, như bản chất riêng biệt của vạn vật hay cái tôi vững chắc, có thực sự tồn tại như chúng ta vẫn nghĩ? Giáo lý vô ngã của đạo Phật, như được khám phá sâu sắc trên <a href="Chia sẻ Đạo Phật“>Chia sẻ Đạo Phật, sẽ hé mở một góc nhìn mới mẻ về cách chúng ta nhận thức về thế giới và chính mình, đưa ta đến con đường giải thoát đích thực.
Chữ “Pháp” trong Phật giáo mang nghĩa rộng lớn, bao hàm mọi sự thật tồn tại trong vũ trụ, từ những vật chất hữu hình đến những khái niệm vô hình như lông rùa hay sừng thỏ.
“Ngã” lại chỉ về chủ thể, cái tôi riêng biệt với những đặc tính cố định. Con người thường có xu hướng chấp nhận rằng vạn vật, bao gồm bản thân, người khác, sự vật, thế giới, quốc gia và xã hội, đều sở hữu những “tự tướng” (bản chất riêng biệt) và “ngã” (cái tôi) độc lập.
Pháp vô ngã là lối tu giải thoát rốt ráo.
Sự chấp trước vào “tự tướng” và “ngã” này dẫn đến việc phân biệt giữa “ta” và “người khác”, từ đó nảy sinh các tâm niệm như yêu ghét, phân biệt, tranh chấp và đấu tranh trong xã hội.
Tuy nhiên, khi xem xét kỹ lưỡng, các pháp thực sự có “tự tướng” hay không? Lấy ví dụ về lục trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), chúng ta thấy rằng chúng luôn tồn tại trong mối quan hệ tương đối: sắc đối lập với không, động đối lập với tịnh, sanh đối lập với diệt. Không có yếu tố nào trong số này có thể tồn tại độc lập và sở hữu “tự tướng” riêng biệt. Hình tướng của trần cảnh chỉ hiện hữu khi có căn (giác quan) tương tác, và tác dụng của căn cũng phụ thuộc vào trần cảnh. Bên ngoài trần cảnh không có căn, bên ngoài căn không có trần cảnh. Điều này cho thấy mọi pháp, dù là căn hay trần, đều không có “tự tướng”.
Quán tâm vô thường là gì?
Kinh Lăng Nghiêm dạy rằng: “Nhân duyên hòa hợp, hư vọng hữu sanh, nhân duyên biệt ly, hư vọng hữu diệt”. Điều này có nghĩa là sự kết hợp của các duyên nhân tạo ra sự tồn tại giả tạm, và sự chia lìa của các duyên dẫn đến sự hoại diệt giả tạm. Từ đó, có thể thấy rằng mọi pháp đều nương vào nhau để tồn tại, chúng chỉ là sự biểu hiện tạm thời và không có “tự tướng” cố định. Sự không có “tự tướng” này chính là “vô ngã”.
Giống như trong giấc mơ, các cảnh vật hiện ra do duyên mơ. Người mơ lầm tưởng chúng là thật, cho đến khi tỉnh dậy mới nhận ra đó chỉ là ảo ảnh. Cuộc sống của chúng ta cũng tương tự. Do mê lầm, chúng ta không nhận ra tính chất giả dối của sự vật. Khi tâm duyên với cảnh, cảnh duyên với tâm, vạn pháp hiện ra, chúng ta lại lầm tưởng chúng là thật. Thực chất, mọi pháp đều không có “tự tướng” và đều là “vô ngã”.
Việc không thấu hiểu lý “pháp vô ngã” khiến chúng ta bị cuốn vào vòng xoáy của hoàn cảnh và phiền não. Chúng ta bị chi phối bởi những biến đổi của thế giới bên ngoài và những xáo trộn bên trong tâm thức, dẫn đến sự bất an, không tự tại và trôi lăn trong vòng sinh tử.
Giải đáp từng ý nghĩa trong Tứ niệm xứ
Khi đạt đến sự chứng ngộ về “pháp vô ngã”, chúng ta sẽ nhận ra một thể tánh vô ngã bao trùm khắp pháp giới. Cảnh giới bên ngoài cũng vô ngã, tâm thức bên trong cũng vô ngã. Khi đó, không còn đối tượng nào để ghét bỏ hay yêu thương, không còn lý do gì để chịu đựng sinh tử luân hồi.
Thực hành hạnh “pháp vô ngã” là con đường dẫn đến sự giải thoát tối thượng. Nếu mỗi người đều nỗ lực tu tập hạnh vô ngã, dù chỉ một phần, thì sự ích kỷ, hại người sẽ giảm bớt. Khi đó, một thế giới hòa bình, nơi con người sống trong sự tương kính và hiểu biết lẫn nhau, sẽ không còn là điều xa vời.
Để hiểu sâu hơn về những giáo lý cốt lõi này, mời bạn khám phá thêm về Đạo phật.
