Giới không sát sinh, vốn lấy việc bảo vệ sự sống con người làm trọng tâm, đặt ra câu hỏi về giá trị của từng sinh mạng và khả năng tạo nghiệp của chúng sinh. Khám phá sự khác biệt căn bản trong nhận thức về thiện ác giữa con người và các loài khác, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn tại sao con người được xem là “Đạo khí” duy nhất có thể tu hành và lan tỏa Phật pháp, như được trình bày trên Website Chia sẻ Đạo Phật. Bài viết sẽ đi sâu vào các yếu tố cấu thành tội giết người, mở ra góc nhìn mới về ý nghĩa thực sự của việc giữ gìn giới luật này.
Nguyên tắc cốt lõi của giới không sát sinh là kiêng tránh việc giết hại con người. Do đó, hành vi giết người bị xem là tội lỗi nghiêm trọng, trong khi việc sát hại các loài động vật khác được coi là tội nhẹ hơn. Mặc dù mọi chúng sinh đều có sự bình đẳng về bản chất, chỉ có con người mới có khả năng tạo ra nghiệp ác (hắc nghiệp), dẫn đến sự đọa lạc làm quỷ hoặc rơi vào địa ngục. Ngược lại, chỉ con người mới có thể tu tập nghiệp thiện (bạch nghiệp) để đạt được sự siêu thoát lên cõi trời, thoát khỏi luân hồi tam giới, thậm chí đạt đến quả vị Phật. Các loài chúng sinh khác, với những ngoại lệ hiếm hoi, thường không nhận thức được thiện và ác; hành vi của chúng chủ yếu là theo bản năng và nghiệp lực, không phải do sự tạo tác có ý thức của tâm trí. Vì lẽ đó, con người được xem là “Đạo khí” – phương tiện để chuyên chở và thực hành Đạo pháp, là đối tượng duy nhất có thể tu hành và hoằng dương Phật pháp. Do đó, giới sát sinh tập trung vào việc răn cấm hành vi giết người làm nền tảng.
Để cấu thành tội giết người, cần hội đủ ba yếu tố sau:
1 – Nhận thức rõ đối tượng là con người;
2 – Có ý định cố ý sát hại;
3 – Hành vi dẫn đến cái chết của đối tượng.
Nếu thiếu một trong ba điều kiện này, hành vi chỉ được xem là làm bị thương hoặc ngộ sát, không cấu thành tội giết người. Đối với con người, không phân biệt tuổi tác, địa vị xã hội, dù đã thành hình hay chưa, có trí khôn hay chưa, một khi đã xác định là con người thì không được phép sát hại. Điều này bao gồm cả việc không được thực hiện hành vi an tử dưới danh nghĩa “cái chết an lạc” cho những người tự nguyện tìm đến cái chết hoặc những người tàn phế đã mất đi hoàn toàn tri giác.
Việc thực hiện hành vi trái với các nguyên tắc trên sẽ bị xem là phạm tội giết người. Trong bối cảnh y học hiện đại, việc kêu gọi hiến tặng các bộ phận cơ thể để ghép cho người bệnh, như giác mạc, thận, hay các bộ phận khác, là một hành động đáng khuyến khích. Hành động này nhằm mục đích hồi sinh các bộ phận cơ thể không còn khả năng sử dụng của người hiến tặng. Nếu người hiến tặng đồng ý khi còn sống, hoặc có di chúc rõ ràng sau khi qua đời, thì việc sử dụng bộ phận cơ thể đó để cứu người là hoàn toàn chính đáng. Tuy nhiên, nếu không có sự đồng thuận rõ ràng từ trước, người đã khuất có thể còn vướng mắc, chấp trước vào di thể của mình, dẫn đến sự oán giận, thậm chí ảnh hưởng tiêu cực đến nguyện vọng chuyển sinh vào cảnh giới thiện lành hoặc vãng sinh Tịnh độ.
Đối với những trường hợp tử vong tự nhiên, thần thức thường chưa hoàn toàn rời khỏi thể xác trong khoảng 12 giờ đầu, vẫn còn một phần tri giác. Theo góc độ y học, đây chưa hẳn là cái chết hoàn toàn. Tuy nhiên, nếu người đó đã lập di chúc rõ ràng về việc cho phép sử dụng bộ phận cơ thể sau khi qua đời để cứu sống người khác, thì đây được xem là hạnh Bồ Tát xả thân cứu người. Do đó, việc lấy bộ phận cơ thể của họ để ghép cho người khác là hoàn toàn hợp lý và không có gì phải bàn cãi.
Trong cuộc sống hàng ngày, vì lý do vệ sinh môi trường, chúng ta thường phải tiêu diệt các loài côn trùng gây hại như ruồi, muỗi, gián, chuột, v.v. Vấn đề này đã được Đức Phật đề cập đến ngay cả khi Ngài còn tại thế. Tương truyền, trong nhà tắm của các Tỳ kheo có nhiều sâu bọ do bồn tắm lâu ngày không sử dụng. Khi các Tỳ kheo băn khoăn không biết xử lý thế nào, Đức Phật chỉ dạy “phải làm sạch nước bẩn, dọn nhà tắm cho sạch”. Khi các Tỳ kheo lo ngại sẽ làm hại sâu bọ, Đức Phật giải thích: “Đó không phải là cố ý làm hại côn trùng mà là để duy trì vệ sinh môi trường cho con người. Việc quét tước, dọn dẹp, tiêu độc không nhằm mục đích sát hại côn trùng, do đó không bị coi là phạm giới sát sinh.” Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc độc để tiêu diệt côn trùng là không được phép. Các phương pháp nên áp dụng là quét tước, dọn dẹp và tiêu độc để ngăn ngừa hoặc hạn chế sự sinh sôi nảy nở của chúng. Một môi trường sạch sẽ, ngăn nắp và được tiêu độc sẽ giúp giảm thiểu đáng kể sự xuất hiện của côn trùng.
Trong quá trình canh tác nông nghiệp, việc vô tình gây hại đến côn trùng là khó tránh khỏi. Tương tự, trong sinh hoạt hàng ngày, khi đi lại, làm việc, chúng ta cũng có thể vô ý sát hại côn trùng. Vì vậy, việc thường xuyên niệm danh hiệu Phật A Di Đà và nguyện cầu cho chúng sinh ngu si vô trí được chuyển sinh về cảnh giới thiện lành hoặc vãng sinh Tịnh độ được xem là phương cách để hóa giải nghiệp sát sinh. Tất nhiên, việc cẩn thận, đề phòng và giảm thiểu tối đa các hành vi gây tổn hại đến côn trùng là biểu hiện của lòng từ bi. Nếu biết mình đã gây ra sát sinh mà không cảm thấy hối tiếc, đó là dấu hiệu của sự thiếu vắng lòng từ bi.
Đối với các loài rắn độc, thú dữ và côn trùng có độc tính, hành vi gây hại của chúng thường là do nghiệp lực từ các kiếp trước. Mặc dù chúng gây hại cho con người, nhưng hành vi của chúng không xuất phát từ mưu mô hay ác tâm cố ý, do đó không được xem là nghiệp sát sinh. Con người cần có sự cảm thông và bảo vệ chúng.
Trong xã hội hiện đại, con người không chỉ có khả năng phòng tránh để không bị chúng gây hại, mà còn có thể quy hoạch không gian sống, tạo điều kiện cho chúng tồn tại hoặc hạn chế sự sinh sôi quá mức để chúng không trở thành mối đe dọa. Ở đây, chúng ta nên ưu tiên các biện pháp phòng ngừa thay vì hủy diệt. Điều này không chỉ giúp bồi dưỡng lòng nhân ái của con người mà còn thể hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường tự nhiên.
Nhiều người mới bắt đầu tìm hiểu Phật pháp thường chưa hiểu rõ định nghĩa “chúng sinh”. Thậm chí, ngày nay có quan điểm cho rằng thực vật cũng có sinh mệnh và tình cảm, do đó không nên sát hại cả thực vật. Tuy nhiên, sinh mệnh có sự phân cấp rõ ràng. Thực vật thuộc loài chúng sinh vô tình, trong khi động vật thuộc loài chúng sinh hữu tình.
Khái niệm “chúng sinh” có thể được phân loại thành ba cấp độ: Cấp cao nhất là con người, với ba đặc điểm: 1 – có tế bào sống; 2 – có phản ứng thần kinh; 3 – có đầy đủ tư tưởng và trí nhớ. Cấp thấp nhất là thực vật, chỉ có tế bào sống mà không có thần kinh hay trí nhớ. Chúng có phản ứng với sự sống và cái chết, nhưng không có cảm giác vui sướng hay đau khổ, cũng như không có tư tưởng và ký ức, do đó được gọi là loài vô tình. Cấp trung gian là động vật. Một số loài động vật bậc cao như chó, khỉ, ngựa, voi có một mức độ trí nhớ nhất định nhưng không có khả năng tư duy. Các loài động vật bậc thấp, ngoài phản ứng thần kinh bản năng, không có tư tưởng và trí nhớ. Tuy nhiên, chúng có hệ thần kinh nên cảm nhận được đau khổ và sợ hãi cái chết. Do đó, các loài như sâu, kiến đều có bản năng tự nhiên trốn tránh nguy hiểm. Thực vật thì không có những đặc điểm này. Vì vậy, giới hạn của định nghĩa sát sinh chỉ áp dụng cho các loài động vật có khả năng nhận thức về sự sống và cái chết, chứ không bao gồm cả loài thực vật.
Đức Phật răn dạy các Tỳ kheo không được chặt phá cây cỏ. Đối với các vi sinh vật như vi khuẩn, theo quan điểm sinh vật học, chúng nằm giữa động vật và thực vật, không có thần kinh, tư tưởng hay trí nhớ, không thuộc chúng sinh hữu tình. Có thể xem chúng là những dạng thực vật có hoạt động, do đó việc tiêu diệt vi khuẩn không bị coi là sát sinh. Tuy nhiên, đối với các vi sinh vật dưới nước, ngoài vi khuẩn còn có những sinh vật có cấu trúc phức tạp hơn. Mặc dù chúng không có thần kinh, nhưng có thể được xếp vào loài động vật. Vì vậy, khi Đức Phật còn tại thế, các Tỳ kheo khi sử dụng nước đều phải lọc qua túi lọc để loại bỏ những sinh vật nhỏ bé nhưng có cấu trúc tương đối. Những sinh vật quá nhỏ không đáng kể thì không cần bận tâm. Cách làm này thể hiện lòng từ bi, không nỡ thấy chúng sinh bị hủy diệt. Đối với những loài sinh vật mà mắt thường không thể nhìn thấy, hoặc nhìn thấy nhưng không phân biệt được là hữu tình hay vô hình, thì không cần phải quá bận tâm.
Phật giáo chủ trương không sát sinh chủ yếu dựa trên tinh thần từ bi, coi tất cả chúng sinh đều bình đẳng và có quyền được sống cũng như tự do. Mỗi cá nhân chúng ta đều sợ bị giết hại và lo sợ cái chết, và các chúng sinh khác cũng vậy. Mặc dù chúng sinh có sự phân biệt về đẳng cấp, nếu mỗi người đều phát huy tinh thần từ bi và bình đẳng, thế giới của chúng ta chắc chắn sẽ trở nên hài hòa, hòa bình, mọi người sẽ yêu thương, kính trọng, giúp đỡ và hòa hợp với nhau mà không có sự ngăn cách. Sẽ không còn ai bị cố ý giết hại. Tuy nhiên, kinh Phật cũng nói: “Sát sinh thì chịu quả báo. Giết người thì phải đền mạng, ăn củ người nửa cân thì phải trả tám lạng.” Điều này khẳng định tính tất yếu của luật nhân quả. Quả báo là có thực, nhưng không phải là tuyệt đối không thể thay đổi. Bồi dưỡng lòng từ bi mới là trọng tâm của việc không sát sinh, cũng chính là tinh thần mà Đức Phật và chư Bồ Tát dùng để giáo hóa chúng sinh.
Để hiểu sâu hơn về giới sát sinh trong Đạo phật và cách áp dụng nó vào đời sống, mời bạn tiếp tục khám phá những phân tích chi tiết trong chuyên mục.
