Câu hỏi về điểm đến của ý thức sau khi thể xác ngừng hoạt động luôn là một bí ẩn đầy thách thức, khiến nhiều người tìm kiếm sự lý giải vượt ra ngoài giới hạn của khoa học hiện tại. Trong khi đời sống thường nhật cuốn chúng ta đi, những tín ngưỡng khác nhau lại mở ra những góc nhìn đa chiều về sự tồn tại sau hơi thở cuối cùng, liệu có một hành trình tiếp nối hay chỉ là sự chấm dứt vĩnh viễn? Tìm hiểu thêm về hành trình này tại chiasedaophat.com, nơi khám phá những khía cạnh sâu sắc về sự sống và cái chết.
Khi tâm thức rời khỏi thể xác, đó là một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời, đưa con người đến một cõi giới huyền bí. Trong giờ phút cuối cùng, con người đứng trước ngã ba đường. Nếu đã chuẩn bị trước, ta sẽ ra đi với sự tự tin và thanh thản, như đại bàng tung cánh bay lên bầu trời. Theo giáo lý Phật giáo, nếu không có sự chuẩn bị, ta sẽ phải trải qua nhiều vòng luân hồi sinh tử.
Phần lớn mọi người né tránh suy nghĩ về cái chết, điều không thể tránh khỏi và có thể đến bất cứ lúc nào. Họ chỉ tập trung vào cuộc sống thường nhật. Người có tín ngưỡng tin vào sự sống sau cái chết, trong khi người vô tín ngưỡng cho rằng chết là hết.
Trong thời đại khoa học kỹ thuật phát triển, hiểu biết của chúng ta về sự sống chỉ dừng lại ở thời điểm hơi thở chấm dứt. Khoa học và kỹ thuật chưa thể khẳng định sự tiếp nối của tâm thức sau khi thể xác ngừng hoạt động. Việc nghiên cứu nghiêm túc vấn đề này thường bị giới khoa học chính thống bác bỏ. Trong thời đại đầy hoài nghi, nhiều người e ngại tin vào cuộc sống sau cái chết vì sợ bị coi là thiếu trí tuệ.
Trên truyền hình, chúng ta thường xuyên bắt gặp hình ảnh cái chết, dù là trong phim ảnh hay tin tức về các thảm kịch. Ít khi ta thấy những cảnh chết tự nhiên hay hấp hối. Thay vào đó, những đám tang được trang hoàng lộng lẫy thường xuất hiện nhiều hơn. Nếu dám đối diện trực tiếp với sự sống và cái chết, ta sẽ nhận ra quy luật luân hồi sinh tử là điều tất yếu đối với mọi sinh linh.
Những giai đoạn của sự sống, cái chết và thế giới bên kia diễn ra một cách tự nhiên, là kết quả từ chính hành động của chúng ta.
Điều gì xảy ra khi ta chết?
Tất cả các tôn giáo lớn trên thế giới đều cho rằng cái chết không phải là sự kết thúc, mà còn có một “thực thể” nào đó tiếp tục tồn tại. Dù được gọi bằng các tên gọi khác nhau như tâm, thần thức, linh hồn hay tinh thần, “thực thể” này vẫn hiện hữu dưới một hình thức nào đó. Phật giáo gọi đó là “tâm” (mind, sem, citta), một bản chất tồn tại sau khi thể xác vật chất tan rã. Thể xác sẽ hòa nhập trở lại với các yếu tố cấu thành (đất, nước, gió, lửa), nhưng tâm trí và thần thức của chúng ta vẫn tiếp tục tồn tại và sẽ nhập vào một thể xác khác cho kiếp sau.
Thể xác đóng vai trò như “phương tiện chuyên chở” cho tâm trí và là biểu hiện vật chất của “cái tôi”. Nó tạo nên cảm giác về một cá thể riêng biệt trong suốt cuộc đời. Các yếu tố môi trường xã hội và văn hóa cũng góp phần định hình trải nghiệm sống của mỗi người. Chúng ta thường cảm nhận thể xác và thế giới xung quanh là những thứ “chắc thật”. Mọi thứ xuất hiện trong ý thức, được cảm nhận qua các giác quan, dường như tồn tại độc lập với tâm trí chúng ta.
Tuy nhiên, khi lâm chung, tất cả những biểu hiện vật chất này sẽ biến mất. Tâm trí rời khỏi thể xác, tựa như việc thay bỏ một bộ quần áo cũ. Ngay khi thần thức rời đi, những gì chúng ta nhìn thấy và cảm nhận trong đời sống sẽ thay đổi sâu sắc. Những trải nghiệm sau khi chết hoàn toàn phụ thuộc vào tâm trí của chúng ta, tức là những thói quen tâm lý và những suy nghĩ đã được vun đắp trong kiếp sống vừa qua.
Nếu tâm ta an lạc, mọi hành động và lời nói trong kiếp sống vật chất cũng sẽ thể hiện sự an lạc, trở nên đạo đức và mang lại sự bình yên cho những người xung quanh. Khi thoát khỏi sự ràng buộc của thể xác và những giới hạn của môi trường, ta sẽ được tự do tận hưởng sự an lạc, vốn là bản tánh chân thật của tâm trí. Tương tự, nếu tu tập đúng pháp trong đời sống, khi chết đi, mọi hiện tượng xuất hiện sẽ là cõi an lạc và giác ngộ.
Ngược lại, nếu tâm trí chìm đắm trong những cảm xúc tiêu cực như buồn giận, mọi suy nghĩ, lời nói và hành động sẽ bị chi phối bởi sân hận. Trạng thái an lạc sẽ khó có cơ hội xuất hiện. Sự đau khổ và sân hận của ta có thể ảnh hưởng tiêu cực đến người khác. Khi lâm chung, tâm sân hận có thể dẫn đến những trải nghiệm khổ đau, ví như “bốc cháy trong lửa địa ngục”.
Quy luật Nhân Quả
Các tôn giáo lớn đều dạy rằng một cuộc đời sống ý nghĩa và tử tế sẽ dẫn đến một cõi phúc lạc sau khi chết, trong khi một cuộc đời đầy sân hận và tai hại sẽ mang lại hậu quả xấu. Thiên Chúa giáo đề cao việc làm tốt và bác ái. Do Thái giáo khuyến khích tuân theo các điều răn trong Kinh Torah. Phật giáo nhấn mạnh việc tích lũy công đức qua nghiệp thiện trong suy nghĩ, lời nói và hành động. Những truyền thống này đều thừa nhận quy luật nhân quả tự nhiên và phổ quát.
Quy luật nhân quả, hay nghiệp báo, là yếu tố chi phối mọi sự kiện. Mỗi hành vi thân, khẩu, ý đều tạo ra một hệ quả tốt hoặc xấu. Phật giáo đặc biệt giải thích rõ ràng về nghiệp quả sẽ xuất hiện sau mỗi hành vi. Nói chung, những suy nghĩ, cảm xúc, lời nói và hành động tốt đẹp sẽ mang lại hạnh phúc, trong khi hành vi bất thiện sẽ dẫn đến khổ đau trong vòng luân hồi.
Mọi cảm xúc đau khổ, mọi ý niệm và suy nghĩ theo thói quen đều bắt nguồn từ “ngã chấp” – sự bám víu vào cái “tôi” giả tạo, phân biệt chủ thể và đối tượng, xem mình là một thực thể tách biệt với các sinh linh khác. Luận sư Nagarjuna đã viết: “Tất cả chúng sanh đều do ngã chấp mà kẹt trong luân hồi”. Tâm trí con người có xu hướng bám víu vào đối tượng của suy nghĩ và nhận thức, đó là nguyên nhân dẫn đến kiếp sống trong cõi nhị nguyên.
Do ngã chấp, chúng ta xem các đối tượng của tâm trí là những thực thể có sự tồn tại thực sự. Đối tượng tâm trí bao gồm mọi hiện tượng xuất hiện trong ý thức, như “bản thân”, “người khác”, “tiền bạc”, “bàn ghế”, hay các ý tưởng, cảm xúc như “đau đớn”. Khi bám giữ vào một đối tượng như một thứ chắc thật, ta thiết lập một mối quan hệ nhị nguyên chủ thể – đối tượng. Tiếp đó là sự thích hoặc không thích đối tượng đó, càng siết chặt thêm sự chấp thủ. Cuối cùng là cảm xúc vui sướng hoặc đau khổ, đầy kích thích và áp lực.
Ngã chấp bao gồm ý niệm về “cái ta” và “cái của ta”, cũng như các hiện tượng trong tâm trí. Tuy nhiên, Phật giáo dạy rằng không có một tự ngã nào có sự tồn tại thực sự, chắc thật và bất biến. Vì vậy, tính ngã chấp của chúng ta chỉ dựa trên một ảo tưởng. Và do quy luật nhân quả, những suy nghĩ và hành vi vô minh dựa trên ảo tưởng này sẽ dẫn đến hậu quả là khổ đau, vốn là thực tại đối với chúng ta.
Ngã chấp là nguyên nhân của luân hồi và nghiệp báo. Nó sinh ra các cảm xúc phiền não như tham, sân, si, ghen tỵ, kiêu ngạo và lo sợ. Những cảm xúc này là nguyên nhân của sự tái sinh, do đó, trạng thái tâm an tĩnh là phương tiện để thoát khỏi vòng luân hồi đau khổ.
Những giai đoạn của sự sống, cái chết và thế giới bên kia diễn ra một cách tự nhiên, là kết quả từ chính suy nghĩ, lời nói và hành động của chúng ta. Vì vậy, chúng ta cần tu tập vững chắc để đạt được hạnh phúc trong cái chết và sự tái sinh.
Chu kỳ Sống, Chết và Tái Sinh
Chu kỳ sống, chết và tái sinh kéo dài bất tận, được gọi là luân hồi (samsara). Luân hồi thường được mô tả bằng hình ảnh bánh xe quay tròn không ngừng. Nó bao gồm bốn giai đoạn, mỗi giai đoạn là một loại trải nghiệm khác nhau:
1. Giai đoạn sống thế gian: Bắt đầu từ khi thụ thai và kết thúc khi “căn bệnh gây tử vong” hoặc một nguyên nhân nào đó dẫn đến cái chết. Mỗi khoảnh khắc của cuộc sống cũng được xem là một giai đoạn tồn tại và chấm dứt trong chuỗi biến đổi liên tục giữa sinh và tử, thức và ngủ, hạnh phúc và khổ đau.
2. Giai đoạn hấp hối: Bắt đầu khi “căn bệnh gây tử vong” xuất hiện và trải qua sự phân giải của các yếu tố vật chất, trí tuệ và cảm xúc. Giai đoạn này kết thúc khi hơi thở ngừng lại.
3. Giai đoạn bản tánh tối hậu (Chân tánh): Bắt đầu khi “quang minh căn bản” hay tịnh quang, bản chất thật của tâm trí, xuất hiện. Giai đoạn này đặc trưng bởi sự hiển lộ tự nhiên của “linh ảnh quang minh”, đi kèm với âm thanh và hình ảnh. Giai đoạn này kết thúc khi những linh ảnh này tan biến. Tuy nhiên, người bình thường thường không nhận ra linh ảnh quang minh là biểu hiện của chân tánh, mà xem đó là ảo ảnh, hoặc sợ hãi, hoặc vui mừng. Trải nghiệm này chỉ kéo dài trong chốc lát trước khi họ mất ý thức.
4. Giai đoạn chuyển tiếp (Bardo): Bắt đầu khi những linh ảnh nói trên tan biến hoặc khi người ta tỉnh táo trở lại, và kết thúc khi họ nhập vào thai bào ở kiếp sau. Theo kinh sách Tây Tạng, mỗi giai đoạn trên được gọi là một Bardo – giai đoạn chuyển tiếp hay trung gian. Ngay cả kiếp sống thế gian cũng được xem là một Bardo, vì nó là giai đoạn chuyển tiếp giữa lúc sinh ra và lúc chết. Tuy nhiên, thuật ngữ “bardo” thường được dùng để chỉ giai đoạn giữa cái chết và sự tái sinh, một khoảng thời gian đầy những trải nghiệm sống động và cơ hội quan trọng định đoạt kiếp tương lai. Trong bài viết này, “bardo” được dùng để chỉ giai đoạn thứ tư, giữa khoảnh khắc thoáng thấy tịnh quang chân tánh và lúc tái sinh.
Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về bản chất của sự sống và cái chết theo một góc nhìn khác, hãy khám phá thêm trong chuyên mục Đạo Phật.
