Trong dòng chảy lịch sử văn hóa, nhiều công trình tâm linh cổ kính ẩn chứa những câu chuyện độc đáo về sự hình thành và tồn tại. Chùa Quả tại Thanh Hóa, dù mang trong mình bề dày lịch sử ít được biết đến, lại là một minh chứng sống động cho sự dung hòa giữa tín ngưỡng và đời sống cộng đồng. Khám phá chiasedaophat.com để tìm hiểu thêm về những di sản văn hóa ẩn mình này.
Trong dòng chảy lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, nhiều ngôi chùa cổ kính đã trải qua thăng trầm, có những nơi bị lãng quên hoặc tàn phá do chiến tranh và thời gian. Nhiều công trình chùa chiền, dù được xây dựng công phu, lại không có ghi chép đầy đủ về lịch sử hình thành, khiến cho một phần di sản văn hóa dân gian bị thất lạc. Chùa không chỉ là nơi tôn nghiêm thờ phụng chư Phật, các bậc Tổ sư, là nơi Tăng Ni, Phật tử thực hành nghi lễ tâm linh, mà còn là trung tâm nuôi dưỡng tinh thần, giáo dục và hoằng pháp.
Ban đầu, nhiều ngôi chùa khởi nguồn từ những thảo am đơn sơ do các thiền sư dựng lên để tu hành. Theo thời gian, có những ngôi chùa được vua chúa, quan lại cho xây dựng, hoặc được đóng góp từ tâm của các tín chủ. Mỗi ngôi chùa mang trong mình một câu chuyện lịch sử riêng, phản ánh đời sống tâm linh và văn hóa của cộng đồng.
Chùa Quả, hay còn gọi là Quả Phúc Tự, tọa lạc tại thôn Đại Thắng, xã Lĩnh Toại, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những ngôi chùa mang trong mình bề dày lịch sử ít được biết đến. Hiện nay, Sư cô Thích nữ Đàm Hưng đang là trụ trì, được bổ nhiệm vào ngày 13 tháng 7 năm 2021. Ngôi chùa đã trải qua nhiều biến cố lịch sử, khiến cho nguồn gốc hình thành ban đầu không còn được lưu giữ rõ ràng trong dân gian.
Sau những biến cố, chỉ còn lại dấu tích như gạch, đá, ngói vụn và nền móng. Nhờ sự đóng góp của người dân địa phương qua các năm (năm 2003, 2009, 2017), ngôi chùa đã được trùng tu và xây dựng lại khang trang như ngày nay, trở thành nơi để mọi người đến chiêm bái, cầu nguyện. Trong quá trình trùng tu, những người tâm huyết như bà Ngô Thị Bằng đã đóng vai trò quan trọng.
Một dịp tình cờ, khi dạo thăm chùa, tác giả đã có cuộc trò chuyện với bà Bằng, một người gắn bó sâu sắc với chùa. Bà chia sẻ về những băn khoăn của các Phật tử về nguồn gốc và lịch sử hình thành của chùa, cũng như việc chùa chưa có tên trong danh mục chính thức của Giáo hội Phật giáo huyện và chưa có sư trụ trì. Điều này thôi thúc mong muốn tìm hiểu sâu hơn về sử tích của ngôi chùa. Với lòng kính ngưỡng đạo Phật, tác giả đã dành nhiều tâm huyết, gặp gỡ hàng trăm người dân quanh các làng như Chuế Cầu, Bình Lâm, Gủ, Độ Thôn, Tùng Thi, thu thập những câu chuyện truyền miệng qua nhiều đời. Bên cạnh đó, thông tin từ cuốn “Lịch sử Đảng bộ xã Hà Phú” do ông chú Ngọ biên soạn (Nhà xuất bản Thanh Hóa, 2007) cũng được tham khảo.
Việc nghiên cứu sâu hơn dựa trên các ghi chép trong Gia phả dòng họ Ngô Văn và các dấu tích địa danh tại khu vực chùa đã giúp định hình nên sử tích của chùa Quả. Sau khi có được văn bản ghi lại sử tích, với sự phối hợp của Giáo hội Phật giáo huyện Hà Trung và chính quyền địa phương, chùa đã được công nhận chính thức và bổ nhiệm sư trụ trì. Dù trải qua nhiều thăng trầm, sử tích của chùa Quả đã dần được làm sáng tỏ, gắn liền với những sự kiện lịch sử có thật và sự đóng góp của cộng đồng. Lễ công bố sử tích chùa Quả được tổ chức vào ngày 17 tháng 3 năm 2020 với sự tham dự của chính quyền địa phương, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, mang lại sự rõ ràng và vinh dự cho ngôi chùa.
Hành trình tìm hiểu Sử tích chùa Quả
Men theo con đường mòn từ đê Chế Cầu, dưới chân núi là vách đá dựng đứng và rừng cây rậm rạp, chúng ta sẽ đến Bái Đồng Si (còn gọi là Bái Trường Thi), nơi có khu nghĩa địa cổ. Phía trên, men theo con dốc xuống tay phải là đồng Nẫn, nằm sâu vào vách núi. Ngước nhìn lên cao hơn là vị trí của chùa Quả.
Theo các ghi chép truyền lại từ các cụ cao niên như cụ Ngô Công Quyền (1772-1852) và cụ Ngô Thị Lạc (1902-1985), có một vị tu sĩ đã dừng chân tại vùng đất này. Cảnh quan thiên nhiên nơi đây vô cùng thơ mộng: phía dưới là dòng sông Mã uốn lượn (thực chất là nhánh sông Lèn), phía trên là vách núi hùng vĩ, và dưới chân núi là bãi cây Si xanh tốt, trải rộng ra là khoảng không gian đồng bãi nhìn sang phía Hậu Lộc.
Trước đây, việc đi lại trong khu vực này khá khó khăn, vừa giáp rừng cây, vừa gần sông. Chủ yếu chỉ có dân buôn bán hoặc những người có việc quan mới đi qua đây để lên phủ huyện Bình Lâm. Vị tu sĩ này đã chọn nơi đây để dừng chân, tu tập, giúp đỡ mọi người cầu an, cầu may dưới sự che chở của Đức Phật. Ông đã dùng tiền cá nhân và vận động quyên góp để xây dựng chùa. Vài năm sau, khi quay lại, ông đã không còn ở đó nữa. Tuy nhiên, người dân trong làng vẫn thường đến đây để lễ cầu tự hoặc thắp hương vào những dịp đặc biệt. Cái tên chùa Quả được đặt theo ý nghĩa “nhân quả”, “quả phúc” trong Hán Việt. Ngôi chùa ban đầu có kiến trúc đơn giản và nằm cách xa khu dân cư. Sau năm 1954, khi khu vực Bái Đồng Si được sử dụng làm công trình quân sự, chùa đã bị đổ nát, chỉ còn lại nền móng.
Về mặt lịch sử, vào thế kỷ 16 (khoảng 1545-1580), trong thời kỳ nội chiến Nam Bắc triều giữa nhà Lê và nhà Mạc, khu vực thôn Cụ, Bái Đồng Si (từng được gọi là Bái Trường Thi) đã trở thành nơi đóng quân và luyện tập của quân đội nhà Lê-Trịnh. Các địa danh như Mã Quan, Vườn Quan (Trại Quan núi Dạ) vẫn còn tồn tại đến ngày nay, minh chứng cho vai trò lịch sử của vùng đất này. Khi Trịnh Tùng giữ chức Thái úy, nắm quyền quân sự của Nam triều, ông đã chiếm lại được Thanh Hóa và Nghệ An, và cuộc chiến kết thúc vào năm 1592.
Trong giai đoạn quân đội Trịnh Tùng đóng quân tại đây, các binh lính và phu dịch đã cùng nhau đóng góp tiền của để xây dựng ngôi chùa và lập đàn tế trời, cầu mong chiến tranh sớm kết thúc, mang lại “quả phúc” cho quân đội và đất nước. Ngôi chùa được đặt tên tự là Quả Phúc Tự. Quả thật, sau đó, quân đội đã giành thắng lợi, mang lại thái bình cho nhiều gia đình. Sau chiến tranh, vua đã thực hiện chính sách “tịnh điền”, chia đất đai cho binh lính và phu dịch, giúp dân chúng ấm no, sung túc. Sự bình yên thịnh vượng này được xem là sự phù hộ của trời đất.
Vẻ đẹp và sự linh thiêng của chùa Quả Phúc Tự đã được khắc họa qua những vần thơ:
Điệp trùng non nước cuộn Thanh Long
Voi chầu Qui ẩn, Mã phi dòng
Chốn thiêng Quả Phúc chùa linh tọa
Vần vũ bồng bềnh cảnh sắc trong
Thần thiêng nhân ứng chọn nơi đây
Văn phong sơn thủy khéo sắp bầy
Tứ pháp Trịnh Lê truyền còn mãi
Cầu linh phúc ứng lộc tài hay.
(Thơ Phan Muôn – Phong thủy)
Và những vần thơ khác:
Non trùng điệp điệp uốn Thanh Long
Bạch Hổ thiên thu giải tấm lòng
Tỏa sáng hào quang mây vờn vũ
Cầu linh phúc ứng sáng tâm trong
Thần thiêng tọa lạc chọn nơi đây
Địa nhân vân thủy khéo sắp bầy
Tứ pháp Trịnh-Lê lưu còn mãi
Linh thiêng ứng vận mãi còn đây.
*Bài viết này là một phần dự thi cho cuộc thi “Đạo Phật trong trái tim tôi”.
Khám phá những câu chuyện lịch sử sâu sắc và ý nghĩa tâm linh tại chùa Quả, bạn sẽ càng thêm hiểu rõ hơn về vẻ đẹp phong phú của Đạo Phật.
