Hành trình lý giải về tâm thức thường bắt đầu với câu hỏi về vị trí của nó, một truy vấn tưởng chừng đơn giản nhưng lại ẩn chứa nhiều ngộ nhận sâu sắc. Thay vì tìm kiếm một nơi cố định, chúng ta sẽ khám phá sự hiện diện khắp nơi của tâm, vượt ra ngoài giới hạn vật lý, và phân biệt giữa những biểu hiện nhất thời và bản chất chân thật của nó. Hãy cùng chiasedaophat.com đào sâu vào những tầng ý nghĩa này.
Trong hành trình tìm hiểu về tâm thức, một câu hỏi thường gặp là “Tâm ở đâu?”. Tuy nhiên, cách đặt câu hỏi này có thể dẫn đến những lầm tưởng. Thực chất, tâm không có một “chỗ ở” cố định như chúng ta hình dung về không khí hay các vật thể vật lý.
Giống như không khí, tâm tồn tại khắp nơi, vô hình tướng, nhưng khác biệt ở chỗ không khí là vô tri, còn tâm là hữu tri, mang theo khả năng “biết”. Vì lẽ đó, việc truy tìm một “nơi trú ngụ” cho tâm là điều không thể. Thay vào đó, việc phân biệt giữa “tâm vọng” và “tâm chân” sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của tâm.
Ý nghĩa biểu tượng về tâm thức.
Kinh Lăng Nghiêm ghi lại cuộc đối thoại giữa Tôn giả A Nan và Đức Phật, nơi Tôn giả A Nan đã bảy lần thỉnh vấn về nơi trú ngụ của tâm, nhưng đều bị Đức Phật bác bỏ. Những nỗ lực tìm kiếm tâm ở các vị trí như “trong thân”, “ngoài thân”, “trong mắt” hay “tùy chỗ hòa hợp” đều không đưa đến câu trả lời thỏa đáng. Sự băn khoăn này cho thấy sự khó khăn trong việc nắm bắt bản chất vô tướng của tâm, ngay cả đối với những vị tu hành cao sâu.
Kinh Lăng Nghiêm là một bộ kinh chuyên sâu, làm sáng tỏ sự khác biệt giữa chân tâm và vọng tâm. Để nhận ra chân tâm, chúng ta chỉ cần buông bỏ vọng tâm. Điều này ví như mây tan thì trăng sáng hiện ra. Do đó, việc “tìm cầu” chân tâm là một quan niệm sai lầm, bởi chính ý niệm tìm cầu đã là một dạng của chấp trước. Như lời Ngài Tú Tài Trương Chuyết đã dạy: “Đoạn trừ phiền não trùng tăng bệnh, thú hướng chân như tổng thị tà”. Ý niệm muốn diệt trừ phiền não, hay mong cầu đạt đến chân như, đều không đúng với bản chất của thực tại.
Chân tâm là một thực thể thanh tịnh, sáng suốt và tồn tại vĩnh cửu, giống như hư không, không sinh không diệt. Nó bao trùm khắp pháp giới, nên không có nơi chốn nào để tìm kiếm. Ngược lại, tâm vọng khởi lên khi tương tác với sáu trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), tạo ra những hình tướng và khái niệm. Chúng ta thường lầm chấp những hình tướng này là tâm thật của mình, mà quên đi thể tánh chân tâm vốn vắng lặng và rỗng suốt. Chính sự lầm chấp này khiến chúng ta chìm đắm trong vòng luân hồi và khổ đau.
Phân biệt Chân tâm và Vọng tâm
Cái “biết” của chúng ta có hai phương diện, có thể ví như hai mặt của một đồng xu. Một là cái biết phân biệt, dựa trên cảm xúc thương ghét, đúng sai, tốt xấu – đây là vọng tâm. Hai là cái biết không chấp trước vào cảnh duyên, luôn chiếu soi một cách thanh tịnh – đây là chân tâm, hay còn gọi là tánh giác vô phân biệt.
Kinh Lăng Nghiêm dạy: “Nhược ly tiền trần hữu phân biệt tánh, tức chân nhữ tâm” (Nếu rời cảnh vật hiện tiền mà cái tánh suy nghĩ phân biệt vẫn còn, thì đó mới thật là chân tâm của ông). Chân tâm thường được gọi là chân như, nó tuy biết nhưng không có hình tướng, tự thể trong sáng và vắng lặng.
Bản chất của Chân tâm và Vọng tâm
Cái biết chân tâm và cái biết vọng tâm tuy khác biệt, nhưng không phải là hai thực thể tách rời. Chúng ta không thể nói chúng là một, cũng không thể nói chúng là hai. Điều này tương tự như sóng và nước: sóng không thể tách rời khỏi nước, nhưng khi sóng nổi lên, đó là một hiện tượng tạm thời, còn khi sóng lặng, tánh nước toàn vẹn hiện bày.
Tương tự, khi tâm khởi lên phân biệt với cảnh duyên, đó là hiện tượng giả tạm của vọng tâm, giống như sóng. Khi sự phân biệt này lắng xuống, cái biết không phân biệt, hay “tánh không”, sẽ hiển lộ, giống như nước hiện lại khi sóng tan. Đây chính là ý nghĩa sâu xa của câu nói “phiền não tức Bồ đề, sanh tử tức Niết bàn”. Chân tâm là một thực thể vượt ngoài mọi đối đãi nhị nguyên: không hình tướng, không sinh diệt, không nhơ sạch, nên không có nơi chốn nào để tìm kiếm.
Hiểu rõ về tâm thức là một hành trình sâu sắc, và nếu quý vị muốn tiếp tục khám phá những kiến giải tinh tế về vấn đề này cũng như nhiều giáo lý quan trọng khác, hãy ghé thăm chuyên mục Đạo phật của chúng tôi.
