Trong dòng chảy triết lý muôn màu, khái niệm “tâm” luôn ẩn chứa những tầng nghĩa sâu xa, vượt ra ngoài những định nghĩa thông thường. Dù được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau trong các trường phái tư tưởng Á Đông, cốt lõi của nó vẫn là một bản thể vô hình, hiện hữu qua vô vàn biểu hiện. Khám phá bản chất thanh tịnh và vô hạn của tâm, cũng như vai trò của nó trong việc định hình vạn vật, là hành trình không thể bỏ qua trên Website Chia sẻ Đạo Phật.
Theo lời dạy của cố Thiền sư Duy Lực, “tâm” là một khái niệm quen thuộc nhưng không phải ai cũng thấu hiểu tường tận ý nghĩa sâu sắc của nó. Bài viết này sẽ cùng bạn khám phá về bản chất và vai trò của “tâm” – một khái niệm bao la và vô hạn.
Tâm là gì?
Trong triết lý Phật giáo, “tâm” không chỉ đơn thuần là trái tim vật lý, mà là trung tâm của cảm giác, tri giác, nơi hình thành vạn vật và khẳng định bản thể. Để diễn tả bản thể này, nhà Phật gọi là “chân tâm”, đối lập với “vọng tâm”, “thức tâm” hay “trần tâm”. Nho giáo gọi là “bản tâm”, còn Đạo giáo là “đạo tâm”. Dù có nhiều cách gọi khác nhau, cốt lõi vẫn là chỉ về “tâm” – một thực thể vốn vô hình tướng.
Chúng ta chỉ có thể nhận biết tâm thông qua những biểu hiện và tác dụng của nó. Bản chất của tâm vốn thanh tịnh và có khả năng tỏa sáng như ánh mặt trời.
Tổ Huệ Năng đã ví tâm tính con người với hư không: “Thế giới hư không luôn bao hàm vạn vật sắc tượng… thảy ở trong hư không. Tính không của người đời cũng lại như thế”. Hư không bao trùm mọi thứ, cũng như tâm tính của chúng ta khi rỗng lặng thì bao la và rộng lớn. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: tâm giống như hư không chứ không phải là hư không. Hư không vô tri, còn tâm thì hằng giác. Sự lầm lẫn khi cho rằng tu hành để tâm trở thành hư không hoặc Niết Bàn là trạng thái “không ngơ” sẽ khiến chúng ta bỏ lỡ những diệu dụng thực sự của việc tu tập.
Phật giáo quan niệm rằng, dù chúng sinh có khác biệt, mỗi người đều sở hữu năng lực tri giác – chính là tâm. Tâm đối với cảnh giới tương hợp, không tăng giảm, bởi ngoài tâm không có cảnh, ngoài cảnh không có tâm. Tâm tức là cảnh, cảnh tức là tâm, tâm cảnh như như, không sai biệt. Đó là chân thường, tự tại và bình đẳng. Nếu tâm bị xen tạp bởi tri giác lầm lẫn, sinh tâm phân biệt, thì dù có năng giác cũng chưa thoát khỏi mê hoặc, chưa đạt được tri giác chân chính. Tri giác chân chính là sự không chênh lệch, không tăng giảm, bản thể bình đẳng, được gọi là Chính giác.
Trong vũ trụ vạn hữu, Phật giáo nhìn nhận có một “Chân như” trong suốt, linh diệu, là nền tảng cho mọi hiện tượng. Chúng sinh không nhận ra Chân như vì bị vô minh che ám. Tuy nhiên, thông qua con đường tu hành mà Đức Phật Thích Ca chỉ dạy, chúng ta có thể giác ngộ và thể nhập Chân như. Kinh điển ghi lại: “Núi sông đất đai, mặt trăng, mặt trời tinh tú, thân khí trong ngoài đều do Chân Như không giữ tính của nó, biến hiện mà ra”.
Đạo có thể quan niệm dưới hai phương diện: Vô và Hữu
Lão Tử dùng chữ “Đạo” để chỉ nguyên lý tuyệt đối của vũ trụ, tồn tại trước khi khai thiên lập địa, bất sinh bất diệt, bất tăng bất giảm. Đạo là một nguyên lý huyền diệu, siêu hình và bất khả tư nghị, không thể đặt tên gọi chính xác. Đạo có thể được hiểu theo hai phương diện: Vô và Hữu. Phương diện Vô, Đạo là nguyên lý vô hình của Trời Đất. Phương diện Hữu, Đạo là nguyên lý hữu hình, là Mẹ sinh ra vạn vật. Đạo giáo cho rằng “tâm là chủ của thần”, “tâm là vua của trời”. Con người làm chủ trời đất, tâm làm chủ con người. Nếu bỏ đi tâm, vũ trụ sẽ chao đảo vô phương hướng.
Phật, Nho, Đạo đều xem trọng “tâm”, với mục đích xây dựng nhân cách cao thượng. Phật giáo có câu “Nhất thiết do tâm tạo” và “Tam giới duy tâm vạn pháp duy thức”. Tâm nghĩ đến nhân, nhân sẽ đến; tâm nghĩ đến nghĩa, nghĩa sẽ đến; tâm nghĩ đến thiện, thiện sẽ đến. Mọi sự đều đến vì tâm cảm động, đó là sự báo đáp của trời đất. Thánh nhân, quân tử hay ma quỷ đều do tâm tạo nên; thiên can, địa ngục cũng từ tâm mà thành.
Tổ Huệ Năng dạy rằng, con người vốn có Tự-tính thanh tịnh, muôn pháp sinh ra từ đó. Suy nghĩ điều dữ sinh tật dữ, suy nghĩ điều lành sinh hạnh lành. Các pháp đều ở tự tính, như bầu trời thanh bạch, nhật nguyệt sáng tỏ, dù mây che khuất. Khi mây tan, vạn tượng hiển hiện. Tính người hay thay đổi, chẳng khác chi mây trời.
“Trí” ví như mặt trời, “Tuệ” ví như mặt trăng. Trí-Tuệ luôn sáng suốt, nhưng vì mê ngoại cảnh, bị mây vọng niệm che phủ nên không tỏ rạng. Khi gặp bậc thiện tri thức giảng dạy, đoạn trừ mê vọng, nội tâm sáng suốt, vạn pháp hiện rõ trong tự tính. Đó chính là Thanh-tịnh Pháp-thân Phật.
Tổ Huệ Năng còn dạy: Nếu không suy nghĩ, tính vạn pháp vốn như hư không. Một niệm suy nghĩ khởi lên sẽ biến hóa: suy nghĩ việc dữ hóa thành địa ngục, việc lành hóa thành thiên đường. Độc hại hóa rồng rắn, từ bi hóa Bồ-tát, trí tuệ hóa thượng giới, ngu si hóa hạ phương. Tự-tính biến hóa khôn lường. Người mê không tỉnh giác, niệm niệm khởi ác. Nếu một niệm hồi tâm hướng thiện, tuệ sinh, đó là tự tính Hóa-thân Phật.
Đức Phật dạy rằng: “Chỉ bình lấy tâm địa, thì tự nhiên thiên hạ thế giới đều bình”.
Đức Phật dạy: “Chỉ bình lấy tâm địa, thì tự nhiên thiên hạ thế giới đều bình”. Khi sắp xếp được thế giới nội tâm, ta đạt đến cảnh giới an lạc, vạn vật tự do hành động. Tâm linh khoáng đạt, trái lại, tâm trăm mối lo toan sẽ khiến mọi sự chao đảo, rối ren, nhân gian mất đi sự ổn định.
Cổ nhân có câu: “Linh thiêng tại ngã, bất linh thiêng cũng tại ngã”. Nhân sĩ Nguyễn Văn Siêu từng nói: “Người ta làm điều thiện, không gì quan trọng bằng ngăn ngừa lòng dục của mình để bảo tồn lẽ phải của tự nhiên. Được như vậy thì dù chẳng cầu phúc, cầu lộc, nhưng phúc lộc vẫn cứ tự nhiên đến với họ”. Ngăn ngừa lòng dục giúp phúc lộc tự nhiên đến, chứng tỏ sức mạnh của người không bị dục vọng chi phối. Tiếc rằng, con người lại là loài vật nhiều dục vọng nhất, bị dục ám ảnh từng khoảnh khắc.
Chỉ khi diệt trừ dục vọng, không bị ngoại cảnh chi phối, giữ gìn tiềm lực chân, thiện, mỹ, con người mới phát huy được sức mạnh to lớn, làm chủ trời đất, vũ trụ. Tâm không có dục vọng chỉ còn lại lẽ trời thuần khiết. Dưỡng tâm chính là dưỡng đạo lý. Mạnh Tử dạy: “Không nên đánh mất bản tính của chính mình, cái tâm tự nhiên mà mất đi thì tuy còn tồn tại cái hình người đó cũng chỉ là khối xương thịt biết đi mà thôi”.
Nho giáo coi trọng chữ “nhân”, xem tâm người chính là “nhân”. Trong trời đất và nhân tính chỉ tồn tại chân, thiện, mỹ. “Nhân chi sơ tánh bản thiện, tính tương cận, tập tương viễn” – bản chất con người vốn thiện, nhưng vì tập nhiễm mà thay đổi. Nho gia nói, “tận tính thì có thể thành chân nhân, tu có thể thành thánh”. Đạo giáo chú trọng cái “tiên thiên” (có trước), không coi trọng cái “hậu thiên” (có sau).
Lão Tử, chủ trương vô vi, không nói đến “chân nhân – thánh nhân” mà chỉ nói “thành tiên”, “đăng chân”, “tu tiên”. Câu “làm mà chẳng phải làm, mới là làm” trong Đạo Đức Kinh cho thấy Đạo giáo coi trọng sự tự nhiên, như nhiên, và có xu hướng trở lại với chân tâm.
Phật giáo cho rằng, tâm trong sáng có thể nhìn thấu tỏ tính, thành Phật. Theo giáo lý Nguyên thủy và Đại thừa, “tâm” được gọi bằng nhiều tên: Chân tâm, Chân như, Như như… Vì tâm là “cái hiểu biết phân biệt”, nên gọi là “tinh thần”. Tâm vô thể, chỉ thấy diệu dụng (tác dụng) mà biết có tâm. Trong Phật giáo, tâm cực kỳ diệu hữu và thiêng liêng, vì thế kinh điển thường nhắc đến câu “nhất thiết duy tâm tạo”.
Theo đạo Phật, tâm chia làm hai phần: Chân và Vọng. Chân tâm (thể) không thể dùng lời nói hay trí suy nghĩ để luận bàn, mà phải tự chứng ngộ. Vọng tâm thì có thể nói năng và phân biệt. Tâm không có hình tướng, nhưng nhờ tác dụng mà ta biết có “Tâm”.
Trong Duy thức học Phật giáo gọi là “Tám tâm vương”.
Theo Duy thức học, con người có tám cái “Biết” hay “Tám thức”, mỗi thức có chủ quyền thống lãnh riêng, được gọi là “Tám tâm vương”.
Trở về với chân tâm là trở về với cái vốn có vô cùng quý báu của chính mình. Mỗi người đều có tiềm lực vĩ đại. Khi buông bỏ dục vọng, không bị ngoại cảnh chi phối, ta bảo toàn được tiềm lực nội tại, phát huy năng lực chân, thiện, mỹ, tạo ra sức mạnh vô biên, có thể nắm bắt cả trời đất, vũ trụ. Dưỡng tâm tánh tốt không chỉ giúp thành thánh nhân mà còn có thần thông quảng đại, biết trước sự việc và biến hóa vô cùng.
Phật giáo nói “thần thông” là khả năng tu dưỡng tâm để trở nên vô hạn, biến hóa vô cùng. Vạn vật hữu hình hữu tướng đều có sinh có diệt, còn cái vô hình vô tướng thì bất sinh bất diệt. Vật chất có thể hoại, nhưng khí không thể diệt; thân xác có thể chết, nhưng tâm linh tồn tại. Chỉ có thần, khí, linh là tồn tại vĩnh cửu. Tu luyện mới có thể chứng thực điều này.
Phật giáo khẳng định: “Bản tính con người có cái quyền lực thiêng liêng vi diệu vô cùng. Khi tịnh thì thâu thập sức thiêng liêng của vũ trụ, lúc động thì ứng hóa khắp cả càn khôn. Bản tính mình năng tịnh, năng động, tự tại vô ngại… Tịnh tức là Thanh-tịnh Pháp-thân Phật. Động tức là Thiên-bá-ức Hóa thân Phật.”
Tâm con người (vô thể) vô cùng quan trọng. Nho gia tu tâm để thành “nhân”, thành chân nhân quân tử, tu phước Âm hưởng danh lợi thế gian. Đạo gia chủ trương vô vi, tu tiên, tạo phước Dương, vãng sinh cõi trời. Phật giáo cho rằng tu phước đức Âm và Dương chỉ để hưởng thụ, còn nằm trong vòng luân hồi tam giới. Đức Phật chế ra nhiều pháp môn tùy căn cơ, tùy duyên để chúng sinh tu Tâm, đạt giác ngộ và giải thoát.
Vậy, chân tâm, bản tâm, đạo tâm, rốt cuộc là tâm nào? Theo lời dạy của Phật, Bồ-tát và các tổ thầy, nếu tâm thanh sạch không uế trược thì chúng ta là “nhân”, chân nhân quân tử, là “tiên, thánh” (theo Nho gia – Đạo gia). Nếu tu theo đạo giác ngộ – giải thoát, tâm còn “vọng”, chưa đạt “chân”, còn kiến chấp, dính mắc theo đạo Phật, thì cần phải tu tập.
Tu là sửa: sửa cái xấu thành tốt, cái dở thành hay, cái quấy thành phải, phàm thành Thánh. Cũng như sửa nhà cửa, đất vườn hư hao, tu thân là sửa hành vi uế trược, còn tu tâm là sửa tâm tánh ô trược, tham lam, tật đố, tà kiến, si mê… thành tâm tính tốt đẹp. Tâm vốn vô hình tướng, Như như mà Diệu hữu vô cùng. Ngược lại, từ tâm này cũng có thể dẫn dắt chúng ta đến mọi nẻo đường nếu chúng ta không có cái tâm Chân chính.
———————
Tài liệu tham khảo:
– Tám quyển sách quý – cố HT. Thích Thiện Hoa
– Lão Tử – Ngô Tất Tố
– Nho-Phật-Đạo – Lao Tử và Thịnh Lê
– Bài: Tâm rộng lớn thiêng liêng vi diệu vô cùng – Nguyễn Đức Công – Tạp chí nghiên cứu Phật học số 2/2004
Khám phá sâu hơn về bản chất vi diệu của tâm và cách tu tập để đạt giác ngộ, giải thoát trong chuyên mục Đạo phật.
