Giữa dòng chảy đa dạng của các phương pháp tu tập, có một mục tiêu tối thượng mà tất cả hướng về: sự thanh tịnh trong tâm hồn. Để đạt được cảnh giới an lạc nội tâm, hành trình đòi hỏi sự bền bỉ và thời gian, vượt xa những gì chúng ta thường cảm nhận. Khám phá cách nuôi dưỡng một tâm hồn trong sạch và vững chãi tại Chia sẻ Đạo Phật.
Trong một bài Pháp thoại, Thượng tọa đã chia sẻ về khái niệm và những đặc điểm cốt lõi của tâm thanh tịnh. Từ đó, người giảng đã chỉ rõ vai trò thiết yếu của tâm thanh tịnh trong hành trình tu tập và hướng dẫn các Phật tử cách thức để đạt được sự an trú nội tâm.
Mở đầu bài Pháp, Thượng tọa đã đề cập đến sự đa dạng của các hình thức tu tập mà nhiều Phật tử đang theo đuổi. Dù mang tên gọi và phương pháp thực hành khác nhau, tất cả đều quy về mục tiêu cuối cùng là tu tâm để đạt được sự thanh tịnh, trong sạch. Tâm của chúng sinh hiện tại thường không thanh tịnh và hiền lành như tâm của các bậc Thánh. Để đạt được sự thanh tịnh này, quá trình tu tập đòi hỏi sự kiên trì, nỗ lực và thời gian dài lâu.
Tầm quan trọng của tâm đối với mỗi chúng sinh là vô cùng lớn, bởi nó quyết định cảnh giới tái sinh của chúng ta. Một tâm đầy ác độc sẽ dẫn đến địa ngục; tâm keo kiệt hoặc phung phí sẽ đưa đến cõi ngạ quỷ; tâm si mê, không phân biệt đúng sai sẽ đọa vào loài súc sinh. Nếu có khả năng phân biệt đúng sai, ta sẽ được sinh về cõi người. Tâm nhiệt tình, xông xáo lo việc chung nhưng thiếu định hướng giải thoát sẽ về cõi A tu la. Ngược lại, một tâm thuần thiện, hiền lành sẽ đưa ta về cõi trời. Nói cách khác, tâm thanh tịnh sẽ dẫn đến cảnh giới thanh tịnh. Đây chính là quy luật nhân quả. Khi chúng ta tu dưỡng tâm mình thật tốt, toàn bộ vũ trụ sẽ hiển lộ trước mắt, không cần phải tìm kiếm đâu xa. Vì vậy, con đường tu tập vừa dễ lại vừa khó.
Sự “dễ mà khó” nằm ở chỗ, việc chuyển hóa từ phàm lên Thánh, từ tâm ô nhiễm sang thanh tịnh đòi hỏi một khoảng thời gian rất dài, sự tỉ mỉ, nỗ lực không ngừng và tích lũy nhiều phước báu. Mặt khác, “khó mà dễ” là bởi dù vũ trụ pháp giới có mênh mông, sự giải thoát vi diệu lại đến từ chính nội tâm của mỗi người. Thượng tọa nhấn mạnh rằng, chỉ cần chúng ta kiểm soát và tu dưỡng tâm mình để an trú đúng chánh đạo, mọi cánh cửa sẽ mở ra. Tâm thanh tịnh là mục tiêu mà mọi pháp môn đều hướng tới. Một tôn giáo chân chính là tôn giáo biết hướng dẫn tín đồ tu tập để đạt được sự thanh tịnh và trong sạch trong tâm hồn.
Để giúp các Phật tử nhận diện tâm thanh tịnh, Thượng tọa đã chỉ ra năm đặc điểm chính:
Thứ nhất, tâm trong sạch là tâm không bị vẩn đục bởi bốn yếu tố: sự hung dữ, độc ác; lòng tham lam, ích kỷ; sự sân hận; và sự hiểu sai đạo lý. Thượng tọa đã phân tích rõ ràng từng loại tâm này. Tâm độc ác là tâm sẵn sàng gây tổn thương cho người khác; tâm tham lam, ích kỷ là tâm luôn muốn có nhiều hơn cho bản thân; tâm sân hận là tâm giận dữ, tự ái, nóng nảy; tâm hiểu sai đạo lý là lối sống hời hợt, thiếu quan điểm, không thấu hiểu đường lối, chính sách. Từ đó, người giảng kết luận rằng tâm sân hận chưa hẳn là ác vì chưa có ý định làm hại người khác. Tuy nhiên, ranh giới giữa sân hận và hành động ác rất mong manh, do đó, người hay sân si dễ dàng phạm vào điều ác. Việc hiểu sai đạo lý cũng vô cùng nguy hiểm, bởi nó dẫn đến tà kiến và làm ô nhiễm tâm thức.
Thứ hai, tâm trong sạch là tâm được nuôi dưỡng bởi phước báu, chứ không tự tồn tại đơn độc. Phước báu được hình thành và tích lũy từ những suy nghĩ và hành động đúng đắn, tích cực. Đây là yếu tố then chốt nuôi dưỡng và duy trì sự sống cho tâm hồn và trí tuệ. Khi được phước báu hỗ trợ, con người trở nên thông minh, sáng suốt hơn, có khả năng kiểm soát tâm mình, dễ dàng đi vào giấc ngủ và tập trung tốt hơn.
Thứ ba, tâm trong sạch là tâm không chạy theo sự hưởng thụ, dục lạc. Việc ăn uống không chỉ để no mà cần đủ chất để đảm bảo sức khỏe. Đồng thời, cần biết từ bỏ những thú vui thế tục như tệ nạn, cờ bạc, game… Nếu thực hiện được những điều này, chúng ta đang đi đúng hướng trên con đường tu tập, và tâm hồn sẽ dần trở nên thanh tịnh. Ngược lại, tâm còn cấu uế, ô nhiễm. Việc giữ gìn tâm trong sạch mang lại hạnh phúc đích thực. Nhiều người không nhận ra điều này, cứ mãi tìm kiếm những hạnh phúc ảo, tạm bợ, dẫn đến tổn hại về tài sản và sức khỏe.
Thứ tư, tâm trong sạch là tâm thường khởi lên những ý niệm lành và thiện. Đó là ý niệm yêu thương, sẻ chia với mọi người; ý niệm tôn kính Đức Phật, các bậc Thánh hiền, và những người đáng kính; ý niệm bao dung với những người kém may mắn hơn về vật chất, tài năng, hay đạo đức.
Thứ năm, tâm trong sạch là tâm có thực hành thiền định, đạt được chánh niệm hoặc cao hơn là chánh định, nhưng luôn giữ thái độ kín đáo, khiêm tốn, không kiêu mạn. Người đạt được chánh niệm luôn an trú trong pháp môn tu tập, tâm hồn tỏa sáng và thanh tịnh. Người đạt được chánh định có thể dẹp tan mọi vọng tưởng và bước vào những cảnh giới vi diệu của Thánh.
Mỗi cấp độ thanh tịnh của tâm tương ứng với một vị Thánh và một cõi trời. Người có tâm trong sạch biểu hiện một đời sống mẫu mực, trở thành tấm gương cho những người xung quanh noi theo. Nhờ những tấm gương đó, chúng ta có thể phát khởi đạo tâm, nhận thức rằng trên đời này có những bậc Thánh, có lẽ phải, có đạo lý, từ đó tránh xa những hành vi sai trái. Cuộc sống của họ mang lại lợi ích to lớn cho chúng sinh, ngay cả khi họ không nói một lời nào. Công đức của họ âm thầm lan tỏa và ngày càng lớn mạnh.
Nhìn vào thực tế cuộc sống hiện tại, Thượng tọa bày tỏ sự lo lắng khi thời mạt pháp đã xa Đức Phật, hình ảnh vĩ đại của Ngài và Tăng đoàn không còn rõ nét, lòng tôn kính Phật của chúng sinh dần phai nhạt. Khi không nuôi dưỡng được lòng tôn kính Phật tuyệt đối, đạo tâm của chúng ta cũng suy yếu. Thời Đức Phật, chúng sinh tôn kính Ngài một cách tuyệt đối, được nuôi dưỡng trong tình thương và sự gia trì đó, nên họ chứng đạo rất nhanh. Ngày nay, ai là người tự giác nhận thức được tầm quan trọng của việc tôn kính Phật, xem những pho tượng Phật dù bằng vật liệu gì cũng như Phật sống, thấu hiểu sự vô biên của Phật và khởi lên lòng tôn kính tuyệt đối. Do đó, Thượng tọa khuyên các Phật tử cần nỗ lực vun bồi lòng tôn kính Phật tuyệt đối, phục hồi những giá trị tốt đẹp đã mất.
Đối với những người xuất gia, Thượng tọa mong muốn các vị tiếp tục nỗ lực nuôi dưỡng nội tâm thanh tịnh, trở thành điểm tựa và nơi quy ngưỡng cho chúng sinh. Đây cũng là cách để khôi phục sự tinh tấn tu hành và gìn giữ chánh pháp cho hậu thế.
Dù biết rằng quá trình tu tập không tránh khỏi những vấp ngã, sai lầm, Thượng tọa mong các Phật tử hãy biết sám hối, sửa đổi, rút ra bài học kinh nghiệm để tiếp tục vững bước trên con đường tu tập gian nan và lâu dài phía trước, sớm tìm lại được tâm trong sạch, tỏa hương đức hạnh cho đời và góp phần bảo tồn chánh pháp.
Đối với những người tại gia, Thượng tọa hy vọng mọi người có thể xem chùa là ngôi nhà tương lai của mình, và hình ảnh người xuất gia là sinh mệnh của mình sau này. Đừng chỉ nghĩ mình sẽ mãi là cư sĩ; nếu kiếp này chưa kịp, hãy phát nguyện cho kiếp sau được xuất gia.
Theo quan điểm này, Thượng tọa nhấn mạnh rằng nơi nào có những người hướng đến vô ngã, tu dưỡng nội tâm trong sạch, yêu thương nhau bằng lòng từ bi vô hạn, thì nơi đó mới thực sự là tổ ấm, là bến bờ bình yên để ta tìm về. Để gieo trồng nhân duyên xuất gia, chúng ta cần thực hiện hai điều: kính trọng người xuất gia và sống như người xuất gia ngay từ bây giờ.
Thế giới hỗn loạn, tối tăm đang ảnh hưởng tiêu cực đến đạo đức con người. Chúng ta cần những bậc hiền triết có nội tâm trong sạch, cao thượng để thức tỉnh và níu kéo con người, ngăn họ trôi lăn trong vô minh, giúp họ biết suy nghĩ về những điều tốt đẹp để sống và cống hiến cho cuộc đời. Thượng tọa khẳng định những bậc hiền triết đó không ai khác chính là các Phật tử, bởi các vị là con Phật, tiếp nhận đạo lý của Phật để tu tập, do đó có bổn phận dẫn dắt, nhắc nhở những người xung quanh tìm về với đạo mầu cao siêu.
Hơn nữa, Thượng tọa còn khuyên nhủ các Phật tử hãy nói ít làm nhiều, luôn khiêm hạ, nhường nhịn, vị tha, yêu thương để trở thành tấm gương cho người xung quanh. Đồng thời, việc giáo hóa, nhắc nhở cần thực hiện một cách từ tốn, chậm mà chắc, tránh nóng nảy, vội vàng. Như vậy, kết quả mới bền vững và lâu dài.
Chúng ta đang gánh vác trách nhiệm độ sinh, giáo hóa những người xung quanh. Đây là một nhiệm vụ nặng nề và quan trọng, do đó, chúng ta không được im lặng, đùn đẩy hay thoái thác. Để hoàn thành tốt nhiệm vụ này, chúng ta phải sống một cách đàng hoàng, mẫu mực và có một tâm hồn thanh tịnh, trong sạch.
Người có tâm trong sạch được ví như viên ngọc quý, là con thuyền cứu giúp chúng sinh, là bóng cây che mát cho mọi người. Do đó, trong Tăng đoàn cần có những người chân tu đạo hạnh, nội tâm thanh tịnh; còn giữa thế gian đầy rẫy điều ác, lại càng cần nhiều những bậc hiền triết trong sạch để cứu giúp và thức tỉnh mọi người.
Cuối cùng, Thượng tọa khẳng định rằng tâm trong sạch tự nó đã là niềm vui, là hạnh phúc. Chúng ta không cần mong cầu quả báo, dù nguyên tắc nhân quả là “có nhân ắt có quả”, bởi lẽ tâm thanh tịnh chính là hạnh phúc vô biên. Nội tâm trong sạch giúp chúng ta tạo ra nhiều phước đức cho cuộc đời, đó là mục tiêu cuối cùng của quá trình tu tập gian nan, lâu dài mà ai cũng hướng tới.
Tóm lại, trong bài Pháp thoại, Thượng tọa đã đưa ra những định nghĩa, quan điểm và triết lý một cách cô đọng, dễ hiểu bằng giọng điệu hóm hỉnh và ngôn từ giản dị, giúp các Phật tử nhanh chóng nắm bắt nội dung. Những thuộc tính được đề cập là dấu ấn để các Phật tử tự soi chiếu tâm hồn mình, từ đó đánh giá được tiến trình tu tập. Đồng thời, Thượng tọa cũng chỉ ra phương pháp tu tập đúng đắn để sớm đạt được tâm thanh tịnh, tránh đi sai đường, lãng phí thời gian, tiền bạc và sức khỏe.
Bên cạnh đó, ý nghĩa của bài Pháp thoại còn đề cập đến một thực tế: xã hội càng phát triển, tâm hồn con người càng có nguy cơ suy thoái. Con người mải chạy theo lợi ích cá nhân, những thú vui tầm thường, khiến tâm bị xáo trộn, ô nhiễm, dẫn đến sự phát triển thiếu cân đối và bền vững của xã hội. Qua việc chia sẻ quan điểm, Thượng tọa hy vọng xã hội sẽ quan tâm hơn đến việc giáo dục đạo đức và rèn luyện nội tâm con người. Đây chính là chìa khóa cho sự phát triển bền vững của đất nước và Phật pháp. Đối với riêng các Phật tử, chúng ta cần sống sao cho tâm luôn tự tin, quang minh, không cần phải nói nhiều hay sợ hãi, đúng như câu nói của người xưa: “Tâm ta quang minh còn phải nói lời nào”.
Tuệ Đăng
Hy vọng những chia sẻ này đã giúp bạn hiểu rõ hơn về tâm thanh tịnh và có thêm động lực trên con đường tu tập. Để khám phá sâu hơn về những kiến thức bổ ích và ý nghĩa trong Đạo phật, hãy cùng tiếp tục đồng hành nhé.
