Tâm trí con người vốn dĩ luôn biến động, khó bề kiểm soát như loài vượn tinh nghịch hay con ngựa hoang bất kham. Sự xao động này dẫn đến muôn vàn cảm xúc và suy nghĩ viển vông, làm chúng ta đánh mất đi sự tĩnh lặng nội tại. Để tìm về an lạc, việc làm chủ tâm ý là bước đi thiết yếu, bởi nó chi phối mọi hành động và nghiệp quả trong tương lai, khám phá thêm tại chiasedaophat.com.
Bản chất phóng dật của tâm con người
Hình ảnh tâm “vượn ý mã” (tâm như con vượn chuyền cành, ý như con ngựa bất kham) khắc họa một cách chân thực bản chất hay dao động và khó kiểm soát của tâm thức con người. Tâm thức liên tục bị xao động, khó giữ yên, ý niệm không ngừng bám víu vào các đối tượng bên ngoài, dẫn đến những biến đổi cảm xúc từ vui sang buồn, từ thương sang ghét. Khi tâm không được rèn giũa và làm chủ, con người dễ dàng bị cuốn vào vòng xoáy của cảm xúc và những suy nghĩ viển vông, đánh mất đi sự bình an nội tại vốn có.
Đối với những người thực hành con đường tâm linh, hoặc bất kỳ ai mong muốn đạt được sự an lạc trong cuộc sống, việc đối diện và chế ngự “con vượn” và “con ngựa” trong tâm là một thử thách thiết yếu. Lý do là bởi chính tâm ý này là nguồn cội của mọi hành động, lời nói và nghiệp quả sau này. Một khi tâm được an định, thế giới xung quanh cũng trở nên bình yên; ngược lại, khi tâm bị xao động, mọi cảnh giới đều trở nên rối ren.
Thực trạng tâm thức trong đời sống hiện đại
Ngay từ khoảnh khắc thức dậy vào buổi sáng, chúng ta có thể nhận thấy tâm trí đã khởi lên hàng chục ý nghĩ trong vòng vài phút: những công việc cần hoàn thành trong ngày, những vấn đề còn vướng mắc từ hôm qua, kế hoạch cho tương lai, hay những nỗi lo âu về những điều chưa đến. Tâm thức liên tục di chuyển giữa quá khứ và tương lai, rất ít khi trú ngụ trọn vẹn trong khoảnh khắc hiện tại. Điều này dẫn đến tình trạng chúng ta có thể đang “sống” mà không thực sự trải nghiệm cuộc sống, đang “nghe” mà không thực sự lắng đọng. Như lời dạy của Đức Phật: “Tâm là gốc của muôn pháp. Tâm tịnh, thế giới tịnh”. Để nhìn thấy thế giới này trở nên yên bình, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải bắt đầu quá trình huấn luyện tâm thức.
Phương pháp rèn luyện tâm hiệu quả
Rèn luyện tâm không có nghĩa là ép buộc nó phải đứng yên một cách gò bó, mà là thấu hiểu sâu sắc bản chất vận hành của nó. Tương tự như cách huấn luyện một loài thú hoang dã, việc dùng roi vọt hay sự cưỡng ép sẽ không hiệu quả mà còn khiến chúng phản kháng mạnh mẽ hơn. Thay vào đó, phương pháp đúng đắn là sử dụng sự thấu hiểu và lòng kiên nhẫn. Tâm vốn dĩ có sự linh hoạt và sinh động, nếu ta cố gắng dùng sức mạnh để kiểm soát, nó sẽ càng trở nên bất trị. Cách duy nhất là thực hành sự quan sát: nhận biết khi tâm đang lang thang, nhận biết khi ta đang giận dữ, hay khi tâm đang khởi lên tham ái. Chỉ cần nhận biết mà không phán xét, giống như ánh sáng của chánh niệm chiếu rọi, bóng tối của phiền não sẽ tự động tan biến.
Giữ tâm vững vàng trong mọi hoàn cảnh
Trong cuộc sống thường nhật, việc duy trì sự vững vàng cho tâm là một thực hành vô cùng quan trọng. Khi nhận được lời khen, chúng ta tập giữ thái độ khiêm tốn, không để mình rơi vào trạng thái kiêu ngạo. Ngược lại, khi đối diện với lời chỉ trích, ta tập không để sân hận khởi lên. Trong những lúc thành công, tránh tự mãn; khi gặp thất bại, cố gắng không rơi vào tuyệt vọng. Một người có tâm định vững chãi giống như người thuyền trưởng tài ba, có thể giữ vững tay lái ngay cả khi đối mặt với sóng to gió lớn, và vẫn tìm được hướng đi ngay cả khi ngược gió. Đây là thành quả của quá trình quán chiếu, thiền định và duy trì sự tỉnh thức từng giây phút.
Thách thức và sự cần thiết của việc giữ tâm an lạc
Tình trạng “tâm viên ý mã” là một căn bệnh phổ biến của con người trong thời đại ngày nay – thời đại của mạng xã hội, tốc độ phát triển chóng mặt và áp lực cuộc sống. Chúng ta liên tục bị cuốn đi bởi vô số thông báo, tin nhắn, và khối lượng công việc khổng lồ. Mỗi lần tâm thức chạy theo một đối tượng nào đó, năng lượng tinh thần của chúng ta lại bị phân tán. Càng chạy theo, chúng ta càng cảm thấy kiệt quệ. Việc giữ cho tâm được an yên trong bối cảnh hiện tại trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, nhưng chính vì thế, nó lại càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.
Bảo vệ ánh sáng tỉnh thức giữa dòng đời
Đức Phật đã dạy: “Như người cầm đèn đi trong gió, phải che đèn cho khỏi tắt”. Người thực hành giữ tâm cũng tương tự như vậy. Hành động “che chắn” ở đây không phải là để tách biệt khỏi cuộc sống, mà là để bảo vệ ngọn lửa tỉnh thức của mình trước những tác động bên ngoài. Khi tâm thức được soi sáng bởi tuệ giác, chúng ta có thể nhận ra rằng mọi cảm xúc chỉ là những áng mây thoáng qua trên bầu trời tâm, không cần thiết phải níu giữ. Niềm vui đến, ta biết đó là niềm vui; nỗi buồn đến, ta biết đó là nỗi buồn; tất cả đều sinh khởi rồi diệt đi trong dòng chảy vô thường của cuộc sống.
Hành trình rèn luyện tâm và sự trở về
Huấn luyện tâm là một hành trình kéo dài suốt cả cuộc đời. Tuy nhiên, mỗi khi chúng ta nhận ra mình đang bị cuốn theo dòng suy nghĩ miên man và nhẹ nhàng quay trở về với hơi thở của mình, đó chính là lúc chúng ta đã chiến thắng được một bước trên hành trình này. Dần dần, “con vượn” và “con ngựa” trong tâm sẽ trở nên thuần thục hơn, không còn lôi kéo ta đi theo những phiền não nữa, mà sẽ trở thành nguồn sức mạnh giúp ta trở về với “ngôi nhà” đích thực – nơi có sự an nhiên, tĩnh lặng và tự do vĩnh cửu.
Để hiểu sâu hơn về hành trình làm chủ tâm thức và tìm kiếm an lạc nội tại, mời bạn tiếp tục khám phá những nội dung chi tiết trong chuyên mục Đạo phật.
