Bồ Tát Long Thọ đã chỉ ra rằng tâm thức con người mang bản chất hư không nhưng lại chứa đựng cả ba cõi giới. Khám phá sâu hơn về Tánh Không qua kinh Bát Nhã Tâm, chúng ta thấy vạn vật, từ thế giới vật chất đến nhận thức, đều không nằm ngoài quy luật này, cho thấy sự tương tức giữa bản thể và hiện tượng. Tìm hiểu thêm về triết lý này tại Chiasedaophat.
Tánh và Tướng trong Phật pháp: Giải mã bản chất thực tại
Bồ Tát Long Thọ đã dạy: “Tâm như hư không vô sở hữu” (Tâm giống như hư không, không có thật). Tuy nhiên, tâm không hoàn toàn là hư không vì nó bao hàm cả Tam giới: Dục giới, Sắc giới và Vô Sắc giới.
Kinh Bát Nhã Tâm tập trung vào Tánh Không của pháp giới, khẳng định: “Sắc bất dị Không, Không bất dị Sắc; Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc. Thọ, Tưởng, Hành, Thức diệc phục như thị” (Sắc không khác Không, Không không khác Sắc; Sắc tức là Không, Không tức là Sắc. Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng lại như thế).
Câu kinh này ngụ ý rằng Tánh Không là bản thể của pháp giới. Thế giới vật chất (Sắc), thế giới cảm xúc (Thọ), thế giới tâm lý, tinh thần, tưởng tượng (Tưởng), sự vận hành chuyển động của vật chất và tinh thần (Hành), và thế giới nhận thức, phân biệt (Thức) – tất cả được gọi chung là Ngũ Uẩn (hay Ngũ Ấm) – đều là Không, do đó có câu “Ngũ Uẩn giai Không” (Năm uẩn đều Không).
Bản chất của “Không”
Vậy “Không” nghĩa là gì? Như đã đề cập, Tâm hay Tánh Không không phải là hư không tuyệt đối, mà là bao hàm cả vật chất, tâm lý, tình cảm, quy luật, lý học, khoa học và chúng sinh, bao gồm cả con người. Dù dùng từ “Không” để diễn tả không sai, nhưng có thể gây hiểu lầm.
Với sự phát triển của khoa học hiện đại, chúng ta có những cách diễn đạt rõ ràng hơn, tránh được sự nhầm lẫn. Tánh Không, Tâm, Phật tánh, Chánh biến tri, Thượng Đế, Trời… đều có thể được xem là đồng nghĩa. Khoa học hiện đại gọi nó là “Trường thống nhất” (Unified Field), “Miền tần số” (Frequency Domain), hoặc “Sóng tiềm năng phi vật chất” (Nonmaterial potential wave). Khác với sóng vật chất (như sóng nước, sóng điện từ) có biên độ, độ dài sóng có thể đo đạc, sóng tiềm năng không bị giới hạn bởi không gian, thời gian hay số lượng, và không thể đo đạc trực tiếp. Con người không thể chứng minh sự tồn tại của loại sóng này một cách trực tiếp, tương tự như việc không thể chứng minh sự tồn tại của Thượng Đế, nhưng biểu hiện của nó thì vô cùng rõ ràng trong cuộc sống thế gian. Lothar Schafer, Giáo sư Hóa học Vật thể (danh dự) tại Đại học Arkansas, trong tác phẩm “Infinite Potential” (Tiềm năng vô tận), đã mô tả sóng tiềm năng vô tận này: “Trong đại dương phi vật chất này, nó có vẻ sống động và giống tinh thần hơn là vật chất, sóng liên tục tạo ra khả năng kinh nghiệm mới và có lẽ cả những hình thức mới của tư duy, nó có thể tìm thấy Tâm trong ý thức của con người.”
Tướng: Biểu hiện của Tánh
Tướng (相) chính là phần biểu hiện của tánh. Tướng biểu hiện dưới nhiều hình thức: từ các hạt cơ bản của vật chất, các vật thể vật lý, sinh vật, cho đến vô vàn hình thức trong xã hội loài người như tín ngưỡng, tôn giáo, quốc gia, dân tộc, tình yêu, hôn nhân, tình dục, tình cảm, quan hệ xã hội, gia đình, bạn bè…
Theo Phật pháp, tướng chỉ là huyễn ảo, không có thực chất, là sự tưởng tượng. Tuy nhiên, đối với người bình thường, tướng lại là sự thật 100%. Họ không nghi ngờ gì về sự tồn tại của thân thể, nhà cửa, xe cộ, tiền bạc của mình. Chính vì chấp nhận tướng là thật mà con người không thể giác ngộ, họ sống trong mê muội, vui khổ theo ảo tưởng, hết kiếp này qua kiếp khác, chìm đắm trong vòng luân hồi sinh tử. Chỉ có một số ít bậc thánh trí nhận ra tính cách ảo tưởng của tướng, của trần cảnh và chỉ giáo cho người đời. Và chỉ có một số ít người theo sự hướng dẫn đó mà tự giải thoát.
Ngôn ngữ: Phương tiện biểu đạt Tướng
Trong các biểu hiện của tướng, ngôn ngữ là phương tiện phổ biến nhất giúp con người giao tiếp và hiểu nhau tương đối cụ thể về sự ra đời, hoàn cảnh gia đình, xã hội, khả năng, nghề nghiệp, tính tình, sở thích…
Ngôn ngữ bao gồm tiếng nói (âm thanh) và chữ viết (văn tự). Tiếng nói hình thành trước, sau đó con người tìm cách ghi chép lại, từ đó hình thành chữ viết. Các văn tự cổ thường là chữ tượng hình. Một trong những hệ thống chữ tượng hình còn tồn tại và phổ biến ngày nay là Hán tự của Trung Hoa. Ban đầu, họ dùng hình vẽ gần giống với vật để diễn tả vật, dần dần các nét vẽ được giản lược thành ký hiệu chữ viết.
Ví dụ:
- Cung 弓 (cây cung)
- Cung 宫 (cung điện)
- Diện 面 (bề mặt, cái mặt)
- Hổ 虎 (con cọp)
- Hỏa 火 (ngọn lửa)
- Hộ 戶 (cánh cửa đơn)
- Khuyển 犬 (con chó)
- Long 龍 (con rồng)
- Mộc 木 (cây cối)
- Môn 門 (cửa hai cánh)
- Qui 龜 (con rùa)
- Sơn 山 (dãy núi)
- Thố 兔 (con thỏ)
- Tử 子 (đứa con trai)
- Tước 雀 (con chim sẻ)
- Xỉ 齒 (răng)
Đặc biệt thú vị là sự hình thành của chữ “niên” (年 – năm). Sách “Thuyết Văn Giải Tự” của Hứa Thận đời Hán viết: “Cốc thục dã, tòng hòa, thiên thanh” (Lúa chín vậy, bộ hòa, âm thiên). Sách “Xuân Thu Truyện” viết: “Đại hữu niên” (Năm được mùa lớn).
Xét kỹ hơn, xa xưa hơn nữa, giáp cốt văn đã vẽ chữ “Niên” (年) là hình cây lúa chín, bông lúa trĩu hạt. Ngày xưa, chữ “niên” có nghĩa là cây lúa trĩu hạt và đọc với âm “thiên”. Sách “Thuyết Văn” cũng nói: “Nẫm, hòa cốc thục dã, tòng hòa niệm thanh. Xuân Thu Truyện viết: …而甚切” (Nẫm nghĩa là lúa chín, bộ hòa âm niệm. Sách Xuân Thu nói… chính xác hơn).
Tóm lại, chữ “niên” xưa có nghĩa là lúa chín, vẽ hình cây lúa trĩu hạt, đọc là “thiên”, chính xác hơn là “niệm” (âm “niệm” và “niên” trong tiếng phổ thông Trung Quốc đọc giống nhau). Ngày xưa, mỗi năm chỉ làm một vụ lúa, do đó chu kỳ thời gian giữa hai mùa lúa chín cũng được gọi là “niên” (年), nghĩa là năm.
Quá trình hình thành chữ “Niên”:
Chữ “niên” nguyên thủy là hình cây lúa trĩu hạt, trải qua các thời kỳ giáp cốt văn, kim văn, tiểu triện và cuối cùng là lệ thư như ngày nay.
Vì thế, chữ “niên”, vốn là tên gọi của lúa chín, trở thành danh từ chỉ thời gian một năm. Một phần nhân loại trên thế giới hiện nay vẫn dùng chữ tượng hình cây lúa trĩu hạt này để chỉ thời gian một năm, đó là chữ “niên” (年).
Danh và Thực: Hai mặt của Tướng
Sau khi có ngôn ngữ, tướng luôn đi đôi với hai thành phần: Danh và Thực (hay Sắc – 色). Danh (名) là tên gọi của sự vật, còn Thực (實) là chính bản thân sự vật. Ví dụ, “Con Cua” là tên gọi, còn thực là chính con vật bằng xương bằng thịt này.
Mọi người đều hiểu rằng danh từ “Con Cua” chỉ là giả danh, là ký hiệu để chỉ con cua bằng xương bằng thịt. Nhưng ít ai hiểu rằng con cua bằng xương bằng thịt cũng chỉ là giả danh, nghĩa là không có thật, chỉ là tưởng tượng.
Tại sao con cua bằng xương bằng thịt cũng chỉ là giả danh? Như đã nói, Ngũ uẩn giai không. Năm uẩn đều không có thật, chỉ là cảm giác, tưởng tượng, khái niệm. Sự khác nhau giữa danh và thực là gì? Danh thì chỉ có ý thức tiếp xúc được, còn thực thì cả sáu giác quan đều tiếp xúc được. Khác nhau chỉ có vậy.
Thí nghiệm của Hầu Hi Quý: Chứng minh sự tương quan giữa Danh và Thực
Nhà đặc dị công năng Hầu Hi Quý có thể biến cua giấy thành cua thật là một thực nghiệm chứng tỏ danh và thực không hoàn toàn khác nhau. Câu chuyện như sau:
Vào tháng 11-1987, cháu đích tôn của danh họa Tề Bạch Thạch là Tề Phật đến Thâm Quyến dự triển lãm tranh của ông nội. Tại một buổi họp với các nhân sĩ hữu quan, sau khi bàn bạc công việc, Tề Phật hứng khởi vẽ tặng khách hai con cua đen trên giấy. Hầu Hi Quý, có mặt tại đó, đứng xem. Bỗng nhiên, ông mỉm cười và hỏi Thẩm Tích Chính, giám đốc phòng Trưng bày nghệ thuật hội họa: “Hai con cua trên giấy có ăn được không?”
Tại hiện trường, mọi người đều ngơ ngác. Đào Sâm, một trong những người có mặt, hiểu ý Hầu Hi Quý và trả lời: “Tranh trên giấy đương nhiên là không ăn được.” Mọi người đều đồng ý.
Hầu Hi Quý nhìn mọi người và khẳng định: “Tôi nói là có thể ăn được thì có thể ăn được, tin không?” Nói xong, ông đi vào phòng vệ sinh. Một lúc sau, ông bước ra với hai con cua sống trong tay, có kích thước và màu sắc giống hệt hai con cua trên giấy. Chúng bò ngang bò dọc trên bàn. Mọi người kinh ngạc khôn xiết.
Thẩm Tích Chính xin hai con cua sống này làm kỷ niệm. Hầu Hi Quý đồng ý. Thẩm Tích Chính mang về và sau đó luộc ăn sạch. Ông cho biết năm đó tài vận hanh thông, doanh lợi đạt hơn ba trăm vạn Mỹ kim.
Tề Phật 齊佛, cháu nội của danh họa Tề Bạch Thạch 齊白石
Khoa học hiện đại và bản chất của vật chất
Muốn sản xuất ra con cua thịt, nông dân phải nuôi cua giống khoảng 10 tháng. Còn nhà đặc dị công năng có thể biến ra con cua trong nháy mắt. Con cua là một cấu trúc ảo gồm nhiều loại phân tử chất sống như C, H, O, N, cùng các phân tử khác như canxi, sắt, chì, kẽm, magie… Tất cả vật chất đều có thể quy về các hạt cơ bản, cuối cùng quy về lượng tử. Từ lượng tử, có thể tạo ra mọi loại cấu trúc. Lượng tử là danh từ chung chỉ các hạt cơ bản, bởi vì các hạt cơ bản có thể biến thành năng lượng, và đơn vị của năng lượng là lượng tử.
Các hạt cơ bản khi tồn tại độc lập đều là hạt ảo. Niels Bohr đã nói: “Isolated material particles are abstractions” (Hạt vật chất cơ bản cô lập là những sự vật trừu tượng – tức không phải vật thật, hay nói rõ hơn chính là vật ảo). Cấu trúc của hạt ảo đương nhiên là vật ảo. Con cua bằng xương bằng thịt là một loại hình tướng mà tâm có thể tạo ra.
Kinh Hoa Nghiêm nói: “Tâm như họa công sư, họa chủng chủng ngũ ấm. Nhất thiết thế giới trung, vô pháp nhi bất tạo… Nhất thiết pháp vô tự tính” (Tâm như họa sư khéo tay, vẽ đủ thứ ngũ ấm. Trong tất cả thế giới, không pháp gì mà không tạo ra được… Tất cả các pháp đều không có tự tính).
Câu này hàm ý rằng tất cả các hạt cơ bản tạo nên thế giới vật chất, cũng như tất cả các khái niệm phi vật chất như ngôn ngữ, cảm giác, tinh thần, tình cảm, đều không có tự tính. Tất cả đều do tâm gán ghép. Cụ thể hơn, các tính chất đặc trưng của hạt photon hay hạt electron như vị trí, khối lượng, điện tích, số spin đều không có sẵn; chúng chỉ xuất hiện khi con người quan sát, đo đạc. Điều này có nghĩa là con người đang gán ghép những thói quen nhận thức của mình vào vật. Nói cách khác, vật ở ngoại cảnh thực chất cũng là do tâm tạo (“nhất thiết duy tâm tạo” – 一切唯心造), là tưởng tượng chứ không phải có thật.
Tại sao con cua chỉ là tưởng tượng? Bởi vì toàn thể con cua chỉ là phân tử và nguyên tử, chỉ là 3 loại hạt cơ bản gồm quark up, quark down (tạo proton, neutron), và electron, cùng các hạt tương tác như gluon, photon, boson W, Z, Higgs và graviton. Chúng tạo ra khối lượng, cảm giác và màu sắc. Bản thân ngoại cảnh (ví dụ con cua) chỉ là một cấu trúc ảo không có thật và không có ý nghĩa gì. Chỉ khi tương tác với tâm (bao gồm 8 thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân thể, ý thức, mạt-na và a-lại-da), chúng mới có ý nghĩa. Ý nghĩa này là do tâm gán ghép, giống như ý nghĩa của từ ngữ hay câu nói là do con người gán ghép, chứ bản thân câu nói không có sẵn ý nghĩa. Lúc bấy giờ, electron, photon và các hạt khác mới có những đặc trưng xác định như khối lượng, điện tích, số spin, vị trí, màu sắc, hình dáng, và con cua mới thực sự xuất hiện. Nếu không có tâm, con cua chỉ là một cấu trúc ảo và hoàn toàn vô nghĩa. Khoa học hiện đại đã làm rõ điều này.
Vạn Pháp Duy Thức
Kết luận
Tóm lại, tánh là phần vô hình, vô thể của sự vật, tiền ngũ thức (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân thể) không thể tiếp xúc, chỉ có ý thức mới có thể tưởng tượng. Về mặt ngôn ngữ và diễn tả, tánh được gán cho một cái “danh” (tên gọi). Tướng là phần hữu hình, tiền ngũ thức có thể tiếp xúc và cũng sử dụng cùng một “danh” với tánh.
Ví dụ, đối với con cua:
- Tánh: Tính chất đặc trưng của con cua (ví dụ: con vật có 8 chân 2 càng, loài giáp xác, bò ngang…).
- Tướng: Thực thể bằng xương bằng thịt, tiền ngũ thức có thể tiếp xúc, ăn được, tiêu hóa được, cung cấp năng lượng và dưỡng chất cho cơ thể.
Theo Phật pháp, tánh và tướng đều là giả danh, có công dụng nhưng không có thực chất. Con cua chỉ là tưởng tượng đồng bộ của sáu thức chứ không có thật. Khoa học hiện đại ngày nay đã hiểu rõ điều đó. Thực tướng của con cua chỉ là trống rỗng, toàn bộ chỉ là thông tin, khái niệm, dòng điện tín hiệu, không có chút gì thật. Tất cả mọi pháp khác trong Tam giới cũng tương tự như vậy, đều là tánh không trống rỗng.
Chính vì vật chất không có thật nên những nhà đặc dị công năng như Trương Bảo Thắng, Hầu Hi Quý có thể điều khiển cho trái táo xuyên qua vỏ thùng sắt, hoặc một chiếc đồng hồ kim loại xuyên qua tường gạch mà không để lại dấu vết. Họ cũng có thể lấy một gói thuốc lá từ khoảng cách hàng ngàn cây số trong nháy mắt, không có gì trở ngại. Điều này đã được diễn tả trong kinh Hoa Nghiêm: “Pháp giới Hoa Nghiêm sự sự vô ngại” (法界華嚴事事無礙).
Sở dĩ “sự sự vô ngại” là vì vật thể chỉ là ảo. Do vật thể cũng là ảo nên Kinh Hoa Nghiêm cũng nói: “Pháp giới Hoa Nghiêm Lý Sự vô ngại”. Nghĩa là Tánh (Lý) và Tướng (Sự) thực chất chẳng có gì khác nhau, đều là tánh không. Tất cả mọi sai biệt đều là do con người tưởng tượng, gán ghép thói quen nhận thức của mình vào pháp.
Truyền Bình
Khám phá sâu sắc hơn về Tánh và Tướng, bạn đọc có thể tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
