Triết lý “tha nhân là địa ngục” của Sartre từng gây chấn động, gợi mở về sự xung đột không ngừng trong các mối quan hệ. Song, liệu con người có luôn là nguồn gốc của phiền muộn, hay còn ẩn chứa điều gì khác đằng sau những mâu thuẫn ấy? Khám phá bản chất của sự tồn tại và tương tác giữa người với người sẽ dẫn lối bạn đến những góc nhìn mới mẻ, có thể tìm thấy sự bình yên ngay trong Website Chia sẻ Đạo Phật.
Vở kịch “Huis Clos” (Cửa Đóng) của Jean-Paul Sartre, với tựa đề tiếng Anh “No Exit” và bản dịch tiếng Việt “Phía sau cửa đóng”, khắc họa ba nhân vật bị giam cầm vĩnh viễn trong một căn phòng sau khi chết. Thay vì những hình phạt thể xác truyền thống của địa ngục, họ phải đối mặt với sự giam cầm vĩnh viễn và xung đột không ngừng. Những tranh cãi của họ không xuất phát từ nhu cầu vật chất, mà từ sự khác biệt về quan điểm, sở thích, cách suy nghĩ, tư tưởng và lối sống. Đỉnh điểm của sự căng thẳng này là lời thốt lên nổi tiếng: “Tha nhân là địa ngục”.
Tuy nhiên, khi câu nói này lan tỏa ra ngoài phạm vi của vở kịch, ý nghĩa của nó đã mở rộng. Nó không còn chỉ là nỗi khổ của những người có quan điểm trái ngược bị buộc phải sống chung, mà bao hàm cả quan niệm rằng bất kỳ ai khác biệt với chúng ta đều có thể trở thành nguồn gốc của sự đau khổ và phiền phức, thay vì mang lại hạnh phúc. Chính vì lẽ đó, xu hướng sống ẩn dật hoặc ẩn tu nảy sinh từ mong muốn tránh xa “tha nhân”, những người bị coi là nguồn gốc của phiền não. Quan niệm yếm thế có thể bắt nguồn từ suy nghĩ rằng xã hội và những người xung quanh chỉ mang lại khổ đau, phiền muộn mà không có bất kỳ sự giúp đỡ hữu ích nào.
Bài viết này sẽ phân tích câu nói “Tha nhân là địa ngục” dưới góc nhìn của một người học Phật, không đi sâu vào tư tưởng triết học phức tạp của Sartre.
Ảnh minh họa.
Trước hết, cần làm rõ khái niệm “tha nhân”. Tha nhân được định nghĩa là người khác mình, không phải là mình. Phạm vi này bao gồm cha mẹ, vợ con, anh em, bạn bè, và mở rộng ra là hàng triệu đồng bào và toàn thể nhân loại trên Trái Đất.
Tha nhân có thể là địa ngục:
Hãy xem xét những tình huống cụ thể:
Sự khổ đau mà cha mẹ có thể gây ra cho con cái là không nhỏ, ví dụ như ép buộc kết hôn, đặt ra những kỳ vọng cứng nhắc, hay những lời la mắng thiếu kiềm chế. Những áp lực này có thể khiến con cái cảm thấy ngột ngạt và muốn rời xa gia đình. Trong những trường hợp này, cha mẹ có thể bị coi là nguồn gốc của địa ngục đối với con cái.
Ngược lại, con cái cũng có thể gây ra nỗi khổ lớn cho cha mẹ. Sự ngang bướng, lối sống buông thả, nghiện ngập, đòi hỏi tiền bạc, tham gia vào các tệ nạn xã hội, hay thậm chí phạm pháp dẫn đến tù tội, đều gieo rắc bao nỗi sầu muộn cho cha mẹ. Có những trường hợp đau lòng con cái còn gây hại đến cha mẹ. Những bậc cha mẹ trong hoàn cảnh này có thể thốt lên rằng thà không sinh con ra còn hơn, bởi sự đau khổ mà con cái mang lại là quá lớn.
Trong mối quan hệ vợ chồng, sự thiếu hòa thuận, nhường nhịn có thể biến tổ ấm thành địa ngục. Ngoại tình, hoặc sự không thể chịu đựng nhau có thể dẫn đến những âm mưu tàn độc. Trong những tình huống này, vợ hoặc chồng trở thành “oan gia trái chủ”, là địa ngục của nhau. Thực tế cho thấy nhiều người vợ đã bỏ rơi chồng khi họ lâm bệnh nặng, hoặc chồng bỏ rơi vợ khi gặp tai nạn, bởi họ không thể chịu đựng được gánh nặng và nỗi khổ mà người kia mang lại. Một vụ việc đau lòng xảy ra vào ngày 4/1/2021 tại Mexico, khi một người cha sau cuộc cãi vã với vợ đã sát hại ba con trai mình để trả thù, cho thấy mức độ tàn khốc của địa ngục do con người tạo ra.
Ở cấp độ quốc gia, sự xung đột tôn giáo hoặc sự chia rẽ trong cùng một tôn giáo có thể biến các quốc gia, đặc biệt là những nơi có lịch sử tranh giành quyền lực chính trị, thành địa ngục. Các vụ đánh bom tự sát, hành động khủng bố và các cuộc xung đột vũ trang biến những nơi tưởng chừng an lành như đám cưới, thánh đường, trường học, hay chợ búa thành “cánh đồng chết”. Ngay cả những người cùng chung dòng máu nhưng khác biệt về tôn giáo cũng có thể trở thành địa ngục của nhau.
Sự khác biệt về chính kiến trong một quốc gia, khi không thể dung hòa, có thể dẫn đến chia rẽ và xung đột gay gắt giữa các đảng phái. Điều này có thể làm đất nước tan vỡ, người dân coi nhau như kẻ thù, dẫn đến các cuộc biểu tình bạo lực, phá hoại, cướp bóc, đe dọa và lan truyền thông tin sai lệch để bôi nhọ đối phương. Khi đó, đất nước biến thành chiến trường, một cuộc nội chiến “nồi da xáo thịt” không khác gì địa ngục.
Ở quy mô toàn cầu, cuộc xung đột về lợi ích giữa các quốc gia, việc sử dụng sức mạnh quân sự để độc chiếm tài nguyên, hay việc lôi kéo đồng minh có thể biến Trái Đất thành một bãi chiến trường khổng lồ.
Cuối cùng, chỉ có tha nhân mới có khả năng gây phiền hà, chiếm đoạt hay tranh giành những gì thuộc về chúng ta. Cây cỏ, gỗ đá hay các thế lực siêu nhiên không thể trực tiếp lấy đi bất cứ thứ gì của ta. Do đó, để có một cuộc sống hạnh phúc, con người có xu hướng muốn xa lánh tha nhân và bảo vệ không gian riêng tư. Một trường hợp gần đây cho thấy một phụ nữ Mỹ, vì quá lo lắng cho chồng con, đã cảm thấy mất đi sự riêng tư và phải tìm đến khách sạn để có một tuần lễ cho riêng mình. Điều này cho thấy đôi khi, chính những người thân yêu lại trở thành nguồn gốc của sự phiền muộn. Sống độc thân, không ràng buộc có lẽ sẽ dễ dàng hơn?
Tha nhân cũng có thể là ân nhân của ta:
Tuy nhiên, hãy nhìn nhận từ một góc độ khác:
Ngay từ khi chào đời, cha mẹ đã dành trọn tình yêu thương và sự chăm sóc. Nếu không có sự chở che đó, một đứa trẻ sẽ trở nên bơ vơ, lạc lõng và bất hạnh. Cha mẹ, dù là “tha nhân”, lại chính là những người hy sinh vì ta. Vậy thì tại sao tha nhân lại là địa ngục? Trong trường hợp này, tha nhân lại là ân nhân, là thiên đường của chúng ta.
Không phải tất cả các cặp vợ chồng đều sống trong đau khổ. Nhiều cặp đôi tìm thấy hạnh phúc đích thực nhờ biết yêu thương, vun đắp cho tình yêu, nhường nhịn và tôn trọng lẫn nhau. Nơi họ chung sống trở thành tổ ấm, là thiên đường. Vợ và chồng, dù là “tha nhân”, lại mang đến hạnh phúc cho nhau, chứ không phải là địa ngục của nhau.
Bên cạnh những quốc gia mà người dân coi nhau như kẻ thù vì khác biệt chính kiến hay tôn giáo, vẫn tồn tại những quốc gia nơi con người sống chan hòa như anh em. Các quốc gia như Na Uy, Thụy Điển, Hà Lan, New Zealand, Costa Rica và Phần Lan thường xuyên nằm trong danh sách những nơi có chất lượng cuộc sống cao. Mặc dù không hoàn hảo 100%, nhưng con người ở đây không phải là địa ngục của nhau.
Trong bối cảnh các siêu cường có thể áp bức các quốc gia yếu hơn, Liên Hiệp Quốc và các tổ chức nhân đạo quốc tế vẫn tồn tại để hỗ trợ các quốc gia kém phát triển. Dù chưa thể giải quyết triệt để mọi vấn đề, nhưng những tổ chức này thể hiện tinh thần “tha nhân” biết giúp đỡ “tha nhân” trong tình đồng loại. Tòa án Quốc tế cũng được thành lập để xét xử các tội ác như diệt chủng, tội phạm chiến tranh và tội ác chống nhân loại. Tất cả những cơ chế này đều là “tha nhân” của những người và quốc gia được giúp đỡ, nhưng là những “tha nhân” biết bảo vệ lẫn nhau.
Ngay trong nội bộ mỗi quốc gia, có vô số nhà hảo tâm và các tổ chức từ thiện đã đóng góp công sức và tài sản để giúp đỡ những người kém may mắn. Họ không phải là địa ngục của ai, mà là nguồn an ủi cho những phận đời bất hạnh. Do đó, không thể khái quát hóa rằng tất cả mọi người (tha nhân) đều là địa ngục.
Những tiện nghi mà chúng ta đang hưởng thụ đều do tha nhân tạo ra. Ngay cả chiếc áo đang mặc cũng là sản phẩm lao động của tha nhân, chứ không phải tự nhiên mà có. Điều này cho thấy tha nhân đóng vai trò vô cùng quan trọng trong cuộc sống của chúng ta.
Ảnh minh họa.
Tha nhân không hẳn là địa ngục cũng không hẳn là thiên đường:
Qua những phân tích trên, có thể thấy tha nhân vừa mang lại hạnh phúc vừa tạo ra khổ đau cho chúng ta, phản ánh triết lý “vạn vật tương sinh, tương khắc”. Theo giáo lý nhà Phật, “tha nhân” có thể trở thành kẻ thù hay ân nhân tùy thuộc vào duyên, hoàn cảnh và tâm thức của mỗi người. Đức Phật dạy rằng con người vốn có Phật tánh. Khi Phật tánh hiển lộ, không còn ai là kẻ thù. Ngược lại, khi Phật tánh bị che mờ, ngay cả cha mẹ, vợ con, anh em, đồng bào, đồng đội cũng có thể trở thành địa ngục hay kẻ thù của nhau.
Khi bạn cho rằng suy nghĩ của mình là đúng đắn tuyệt đối, quyền lợi cá nhân là trên hết, và cái “Tôi” của bạn phải luôn được thỏa mãn, thì bạn sẽ khó lòng dung hòa với bất kỳ ai trên cõi đời này. Trong tình huống đó, “tha nhân chính là địa ngục!”
Ngay trong cuộc sống này,
Những ai chỉ biết nghĩ cho bản thân,
Và khi cái “Tôi” trở nên quá lớn,
Thì họ đang sống trong địa ngục.
Địa ngục của tư tưởng,
Địa ngục của trí tuệ,
Địa ngục của vô minh,
Và địa ngục của lòng tham.
Ngược lại, những ai có cái “Tôi” khiêm nhường,
Biết hòa hợp với mọi người,
Thì họ đang sống trong một thế giới thực tại,
Đầy hạnh phúc và không cảm thấy khổ đau.
Đó chính là quan niệm Trung Đạo trong Phật giáo.
Vậy thì, địa ngục thực chất là ở trong chính chúng ta,
Chứ không ở đâu xa.
Cuối cùng, chúng ta trân trọng lời nhắn nhủ của Jean-Paul Sartre đến nhân loại: Không cần tìm kiếm địa ngục ở đâu xa. Chỉ cần tập hợp những người bảo thủ, cố chấp, cực đoan, cuồng tín, những người không chịu lắng nghe và thấu cảm với người khác… vào một không gian chung, thì nơi đó sẽ trở thành một địa ngục khủng khiếp.
Thiện Quả Đào Văn Bình
Để thấu hiểu sâu sắc hơn về bản chất của khổ đau và cách vượt thoát, bạn đọc có thể khám phá thêm những giáo lý uyên bác trong chuyên mục Đạo phật.
