Trong dòng chảy tri thức Phật pháp, những lời dạy về nguyên nhân gốc rễ của khổ đau, cụ thể là tham, sân và si, luôn giữ vai trò nền tảng. Hiểu rõ bản chất của ba phiền não này không chỉ là bước đầu tiên để đạt được sự an lạc mà còn mở ra cánh cửa giải thoát. Khám phá sâu hơn về cách Đức Phật đã chỉ dẫn về sự tích tập của dục vọng, bạn sẽ tìm thấy con đường dẫn đến sự tự tại, được chia sẻ tại Website Chia sẻ Đạo Phật.
Nguồn Gốc Khổ Đau: Tham, Sân, Si Theo Lời Phật Dạy
Trong kho tàng giáo lý Phật pháp, lời dạy về ba gốc rễ của khổ đau – tham, sân, si – luôn mang giá trị sâu sắc và thiết thực cho con người. Hiểu rõ bản chất và tác hại của ba phiền não này là bước đầu tiên để hướng đến một cuộc sống an lạc và giải thoát.
Tham: Ham Muốn Vô Đáy
Đức Phật đã chỉ rõ: “Nguồn cội của mọi khổ đau trên đời đều từ ba việc mà ra: tham, sân, si”. Trong đó, tham được xem là gốc rễ đầu tiên. Dù ai cũng có lòng ham muốn, nhưng khi vượt quá giới hạn, nó sẽ dẫn đến sân hận, mê muội và tạo nghiệp ác.
Theo giáo lý nhà Phật, tham ái là sự đắm say, ham muốn mãnh liệt vào một đối tượng nào đó. Lòng tham thường biểu hiện qua năm nhu cầu cơ bản của con người: tài sản, sắc đẹp, danh tiếng, ăn uống và nghỉ ngơi. Khi những ham muốn này vượt quá mức độ cần thiết, chúng ta sẽ sinh tâm tham lam và thể hiện qua hành động, lời nói.
Tuy nhiên, lời Phật dạy về lòng tham khẳng định rằng, tham lam không phải là bản chất cố hữu của con người. Bản tánh con người vốn thanh tịnh, thuần hậu và thiện lương. Lòng tham lớn dần theo thời gian, qua những trải nghiệm và biến cố trong cuộc sống. Nếu không biết kiềm chế, lòng tham sẽ ngày càng lớn mạnh, dẫn dắt chúng ta đến những hành động sai trái.
Đức Phật dạy: “Lòng tham càng lớn, phúc đức lại càng tiêu tán”. Lý do là vì tham thường đi đôi với những hành động bất thiện. Người tham lam sẵn sàng làm những điều sai trái để đạt được thứ mình muốn.
Những biểu hiện của lòng tham có thể thấy rõ trong cuộc sống:
- Người lao tâm khổ tứ xây dựng sự nghiệp, khi có của cải lại lo sợ mất mát, trộm cắp.
- Người giàu có giữ khư khư tài sản, keo kiệt bố thí, khi mất của thì đau khổ tột cùng, hoặc sống tiết kiệm đến mức khổ hạnh dù giàu sang.
- Quan chức lạm dụng quyền lực, tham ô, nhận hối lộ, bóc lột sức lao động người khác vì lòng tham.
- Người sa đà vào cờ bạc, cá độ, lô đề dẫn đến cảnh tán gia bại sản.
Hình ảnh minh họa cho lời Phật dạy về tham, sân, si.
Đức Phật ví lòng tham như cỏ dại, hủy hoại ruộng nương, hay nói cách khác là hủy hoại “đất tâm” của người tu hành. Phương pháp hiệu quả nhất để trị tham là thực hành bố thí.
(Pháp Cú 356)
Cỏ hoang làm hại ruộng vườn,
Tham lam gây hại nhiều hơn cho người.
Ai đã lìa bỏ tham lam,
Cúng dường vị ấy chẳng nơi nào bằng,
Hưởng về phước báu vô vàn.
Theo Kinh “Thập Thiện Nghiệp Đạo”, người không có tham ái sẽ đạt được những thành tựu tốt đẹp: Thân, khẩu, ý được tự tại; tài sản không bị mất mát; hưởng phúc đức và những điều tốt đẹp tự nhiên đến mà không cần mong cầu.
Đức Phật cũng dạy chúng ta không nên để lòng tham và sân hận lôi kéo vào cảnh khổ. Tội lỗi ở đây là những hành vi trái với chánh pháp, không tuân theo giáo lý. Căn nguyên của mọi điều ác chính là tham lam và sân hận.
(Pháp Cú 248)
Các ngươi nên biết rõ rằng,
Khó chế ngự việc làm ác đâu.
Tham lam, tội lỗi hố sâu,
Kéo ta xuống chốn khổ đau đời đời.
Kinh điển Phật dạy rằng, lòng tham của con người là vô biên. Từ nhu cầu ăn no mặc ấm, con người lại mong muốn ăn ngon mặc đẹp. Từ đó, mong muốn được xã hội tôn trọng, được thể hiện bản thân ngày càng tăng. Nhu cầu càng cao, lòng tham càng lớn.
Phật dạy, tham lam càng nhiều thì quả báo càng lớn. Luật nhân quả của lòng tham thường biểu hiện ngay trong kiếp sống này, thông qua những tấm gương nhũng nhiễu, cờ bạc, hay tham quyền cố vị mà chúng ta thường thấy trên báo đài. Những hành vi này đều dẫn đến tù tội, bần hàn, gia đình bất hòa và sự xa lánh của xã hội.
Sân: Cơn Giận Dữ
Tu tâm để đạt tới “vô sân” là mục tiêu quan trọng trong tu hành.
“Sân” được hiểu là cơn giận dữ, lòng nóng nảy, thù hận khi mọi việc không như ý muốn. Sự bất bình khi bị xúc phạm có thể dẫn đến những hành động sai trái và nuôi dưỡng oán ghét, tìm dịp trả thù.
Nguyên nhân sâu xa của sân hận là sự chấp trước vào “cái tôi” hay “cái của tôi”. Khi bị người khác mắng nhiếc, chê bai, hoặc khi tài sản, người thân bị tổn hại, chúng ta dễ dàng cảm thấy khó chịu và nóng giận. Tuy nhiên, Đức Phật đã chỉ ra rằng, không ai có thể tránh khỏi sự chê bai hay khen ngợi của thế gian.
(Pháp Cú 227)
Này người con Phật hãy nghe,
Chuyện không phải chỉ đời này mà thôi.
Từ xưa đã nói chuyện rồi:
“Im lặng thời sẽ có người chê bai,
Nói nhiều cũng bị chê hoài,
Dù cho nói ít cũng người chê thôi”.
Làm người không bị chê cười,
Thật là chuyện khó ở nơi cõi trần.
Trong lịch sử, hiện tại và tương lai, chưa từng có ai bị tất cả mọi người chê bai hoặc được tất cả mọi người khen ngợi. Điều này đúng như lời Đức Phật dạy:
(Pháp Cú 228)
Ở đời toàn bị chê bai,
Hay toàn nghe tiếng người ngoài khen ta,
Từ xưa chẳng thấy xảy ra,
Tìm trong hiện tại thật là khó sao,
Tương lai cũng chẳng có nào.
Mục tiêu của việc tu tập là đạt đến “vô sân”, tức là không còn nóng giận, hờn trách. Chúng sinh chìm đắm trong luân hồi sinh tử phần lớn là do không chế ngự được lòng sân. Chư Phật đạt được sự tự tại, giải thoát là nhờ dứt trừ được gốc rễ sân hận. Khó khăn lớn nhất là diệt trừ phẫn nộ ngay từ trong tâm. Khi tâm không còn vướng bận giận hờn, cơn giận sẽ tự nhiên lắng dịu.
Đức Phật tán dương một vị thần cây đã kịp thời kiềm chế cơn giận khi một thầy Tỳ kheo vô tình làm tổn hại đến chồi non của mình:
(Pháp Cú 222)
Khi cơn giận dữ bùng ra,
Ai mà ngăn được mới là người hay.
Giỏi như hãm lại được ngay,
Chiếc xe đang chạy chở đầy, phóng nhanh.
Nếu không thì bản thân mình,
Cầm cương hờ hững, tài tình gì đâu.
Si: Vô Minh, Mê Muội
Lời Phật dạy về sân si và lòng tham nhấn mạnh rằng tham lam là độc dược hủy hoại nhân cách.
“Si” là si mê, vô minh, sự thiếu hiểu biết. Người si mê không sáng suốt, không phân biệt đúng sai, tốt xấu, lợi hại nên dễ dàng hành động tạo nghiệp tội lỗi, gây hại cho bản thân và người khác. Vô minh che lấp tâm trí, khiến con người không nhận ra những thói hư tật xấu đang bào mòn từ bên trong, dẫn đến con đường tội lỗi triền miên.
Đức Phật dạy vô minh là điều ô uế tệ hại nhất, cần phải đoạn trừ để tâm được thanh tịnh.
Hai vị Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên bạch với Đức Phật về việc không thể thuyết phục được vị thầy cũ của mình quy y Tam Bảo vì ông còn quá chấp trước vào tín đồ riêng. Nhân dịp này, Đức Phật giải thích sự khác biệt giữa suy luận chân chính và sai lầm cùng hậu quả của mỗi lối suy luận:
(Pháp Cú 11)
Những gì không thật, hão huyền,
Lại cho là thật và tin vô bờ.
Những gì chân thật lại ngờ,
Lại cho không thật, chỉ là giả thôi.
Nghĩ suy lầm lạc mất rồi,
Thấy sao chân thật rạng nơi pháp mầu.
(Pháp Cú 12)
Biết đây là thật để tin,
Biết kia không thật, hão huyền mà thôi.
Nghĩ suy theo đúng đường rồi,
Thấy ngay chân thật rạng nơi pháp mầu.
Qua hai câu Pháp Cú này, chúng ta thấy rõ vai trò của vô minh và tà kiến trong việc phát sinh các hành vi bất thiện. Vì vậy, Đức Phật khuyên chúng ta không nên tu theo lối khổ hạnh ép xác, chỉ chú trọng bề ngoài, hay chỉ lo tế tự, vì những hành động này không dẫn đến giác ngộ, giải thoát hay sự thanh tịnh.
Cuộc sống con người luôn vận hành theo quy luật nhân quả, luân hồi nghiệp báo. Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có thể tự tạo dựng những nhân duyên tốt đẹp cho mình. Muốn làm điều thiện, trước hết phải đoạn trừ tham ái. Muốn có phúc, trước hết phải biết đủ. “Vô sở cầu nhi tự đắc” (không mong cầu mà tự nhiên đạt được) chính là trí tuệ lớn của đời người.
Tiền tài, danh vọng dù có cố gắng kiếm nhiều đến đâu khi chết cũng không mang theo được. Cuộc đời là hữu hạn, nhân sinh là vô hạn, cớ sao cứ mãi chìm đắm trong tham lam để tự chuốc lấy khổ đau?
Những lời Phật dạy về sân si và lòng tham là lời nhắc nhở sâu sắc: lòng tham chính là chất độc hủy hoại nhân cách. Bất kỳ sự sở hữu nào có được từ nỗi khổ của người khác đều là không chính đáng. Dù là mưu cầu cho cuộc sống hay lưu danh hậu thế, bất cứ ai bị lòng tham chi phối đều sẽ phải gánh chịu quả báo nặng nề.
Hiểu rõ hơn về bản chất của tham, sân, si và cách Đức Phật chỉ dạy để vượt qua chúng sẽ giúp bạn tìm thấy con đường giải thoát ngay trong chuyên mục Đạo phật.
