Khám phá Chiasedaophat, nơi những câu chuyện lịch sử và văn hóa hiển hiện. Nép mình dưới chân đồi, Thanh Vân Cổ Tự không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính mà còn là minh chứng cho dòng chảy lịch sử đầy biến động của xứ Thanh. Hãy cùng tìm hiểu về nguồn gốc, tên gọi và những dấu mốc quan trọng đã định hình nên ngôi chùa này qua các thời kỳ, từ thời Lý đến nay.
Nguồn gốc và Lịch sử hình thành chùa Thanh Vân
Chùa Thanh Vân, hay còn gọi là chùa Mỹ Quan theo tên làng, tọa lạc tại chân đồi và vì thế còn được người dân địa phương gọi là “Đồi Chùa”. Dựa trên ghi chép của tấm bia hậu lưu giữ tại chùa, tên Nôm của khu vực này là Đông Quảng. Tên gọi “Thanh Vân” được cho là xuất phát từ tên của vị Sư Tổ trụ trì đầu tiên, tuy nhiên thông tin này mang tính tham khảo.
Không gian xanh với thảm thực vật được tôn tạo tại chùa Thanh Vân
Cuốn “Lịch sử chùa Thanh Vân” do Trịnh Quốc Tuấn biên soạn, một hội viên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và hiện đang được lưu giữ tại chùa, là cơ sở để Sở Văn hóa – Thể thao Thanh Hóa chính thức xếp hạng chùa là Di tích Lịch sử Văn hóa vào ngày 27 tháng 7 năm 1996.
Theo các tài liệu lịch sử, vào thời vua Lý Thánh Tông (1023 – 1072), khi nhà vua trên đường đi dẹp giặc Chiêm Thành, thuyền của ngài đã gặp phải sự cố mắc cạn tại cửa biển Thần Phù. Vua đã lập đàn tế trời cầu xin nước dâng và ngay lập tức, một cơn phong ba nổi lên đã nâng thuyền lên, giúp đoàn quân tiến đánh và đẩy lùi quân Chiêm. Sau chiến thắng, vua Lý Thánh Tông cùng đoàn tùy tùng đã nghỉ chân tại khu vực Đồi Chùa. Tại đây, nhà vua đã chứng kiến cảnh mây trời kết tụ, tạo thành một bóng râm như chiếc tán che mát cho mình. Để bày tỏ lòng biết ơn đối với Trời Phật, vua đã thỉnh Quốc sư Giác Hải Giới Hạnh Nguyễn Minh Không đến để định hướng và xây dựng ngôi chùa ngay trên đồi mà ngài từng nghỉ chân.
Ngôi chùa được xây dựng trên diện tích hơn 3 sào đất, với những cây bóng mát được trồng xung quanh. Sông Càn, đoạn cuối của sông Hoạt, được xem là long mạch, và dãy núi Thần Phù – Chính Đại đóng vai trò tiền án. Vào năm 1407, để ngăn chặn sự xâm lược của quân Minh, Hồ Quý Ly đã cho lấp cửa biển Thần Phù, và dấu tích chữ “Thần” trên núi Thần Phù ngày nay vẫn còn tồn tại. Để ghi nhớ sự kiện đám mây trời che chở cho vua Lý trong cuộc chiến, ngôi chùa được đặt tên là “Thanh Vân Tự”. Theo lời kể của các cụ cao niên trong vùng, ban thờ Tổ tại chùa hiện vẫn còn lưu giữ pho tượng uy nghiêm của Sư Tổ Nguyễn Minh Không, người có công lớn trong việc khai sáng ngôi chùa này.
Pho tượng Quốc sư Giác Hải Giới Hạnh Khổng Minh Không – vị thiền sư lập nên chùa Thanh Vân, phường Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa, do nhân dân cung tiến.
Quá trình trùng tu và phục hồi chùa Thanh Vân
Một tấm bia đá cổ, đặt trên lưng rùa với kích thước khoảng 40×40 cm, dù đã bị mờ chữ và sứt góc, vẫn còn lưu giữ tại chùa. Tấm bia này cho biết vào đời Vua Lê Trung Hưng (thế kỷ XVI), chùa Thanh Vân đã trải qua một đợt trùng tu vào ngày 15 tháng 2 năm Ất Hợi. Bà Đông Cung vương Nguyễn Thị Ngọc Dương, cùng với các nhân vật như Trịnh Thị Ngọc Sáng, Trịnh Thị Ngọc Hà, Phức Nghĩa hầu Nguyễn Trị, và Nguyễn Thị Ngọc Đức, đã đóng góp một bè gỗ lim cùng tiền bạc để tôn tạo lại ngôi chùa chính, phủ thờ Thánh Mẫu và cổng Tam Quan. Một đoạn trên tấm bia ghi công đức có nội dung:
“Đại vương chính quốc mạc như cung tích thị an ninh, thái sơn Vu Thánh Chúa Trịnh, ngọc khai sáng tiền lưu luyến dĩ đức vi bản, kiệt thánh chúa minh phán kế, tục ư hậu hoang tôn đức vi trụ quốc vô cương, ư thủ hoàng đồ hữu thủy ngọc Đông Cung.”
Trải qua nhiều biến cố lịch sử, ngôi chùa cổ này đã từng bị tàn phá nặng nề bởi thực dân Pháp. Chúng đã đốt tượng Phật, cướp đi chiếc chuông lớn, phá hủy các đồ thờ tự và thậm chí còn tháo dỡ gạch đá để xây dựng lô cốt. Sau khi đất nước hòa bình, chùa Mỹ Quan đã được tu sửa lại để phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của các tín đồ và nhân dân. Các nhà sư từ chùa Tiên (huyện Nga Sơn) đã hỗ trợ việc tôn tạo lại các hạng mục, trong khi các Phật tử từ Chính Đại cung tiến các pho tượng mới. Dòng họ Trương và họ Vũ tại Hà Vinh cũng đã thay phiên nhau hướng dẫn tín đồ, du khách đến chiêm bái, lễ Phật, đồng thời đảm nhận việc trông coi và bảo vệ chùa.
Với tư tưởng “phụ quốc an dân”, “nhập thế hòa quang, đồng trần” và “đạo đời hòa hợp” của đạo Phật, chùa Mỹ Quan đã dần hồi sinh và trở thành một trung tâm tâm linh quan trọng, nơi mọi người đến dâng hương cầu nguyện cho quốc thái dân an và sự ấm no, hạnh phúc.
Kiến trúc và các hạng mục tại chùa Thanh Vân
Hiện nay, chùa Thanh Vân có cấu trúc ba gian thờ. Gian chính giữa là nơi tôn trí tượng Đức Phật Bồ Tát Quán Thế Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn, vị Phật luôn lắng nghe và cứu khổ chúng sinh. Gian bên trái là ban thờ Đức Ông, còn gian bên phải là nơi thờ Bà Chúa ngự trong long khám, người được cho là có công lớn trong việc trùng tu chùa. Trước khi sư cô Thích Tường Nguyệt về nhận nhiệm vụ trụ trì vào năm 2014, người dân địa phương đã thay phiên nhau trông coi và hướng dẫn các hoạt động hương khói, lễ Phật tại chùa.
Sư cô Thích Tường Nguyệt (thứ tư từ trái sang) – trụ trì chùa Thanh Vân.
Kể từ khi sư cô Thích Tường Nguyệt về trụ trì, ngôi chùa đã nhận được sự quan tâm đầu tư đáng kể vào việc tu sửa và cải tạo cảnh quan môi trường. Với sự ủng hộ về tài chính từ các Phật tử và nhà hảo tâm, nhà chùa đã xây dựng hệ thống lọc nước tinh khiết, cung tiến pho tượng cổ của Sư Tổ Nguyễn Minh Không, các pho tượng Dược Sư và nhiều đồ thờ tự quý giá khác.
Trong những năm gần đây, chùa Thanh Vân đã nhận được sự hỗ trợ tích cực từ cấp ủy, chính quyền, các ban ngành địa phương và cấp trên. Các công trình như cổng Tam Quan mới, nhà sinh hoạt cộng đồng được cải tạo, tường rào được xây dựng, cùng với việc trồng cây ăn quả, cây cảnh và cây bóng mát, đã góp phần tạo nên một không gian hài hòa và thanh tịnh. Nhà chùa cũng đã lên kế hoạch trùng tu và nâng cấp Nhà thờ Sư Tổ Nguyễn Minh Không, Nhà Tam Bảo, và giảng đường, nhằm từng bước hoàn thiện khuôn viên di tích, đáp ứng nhu cầu tu hành, chiêm bái và hành hương của tăng ni, tín đồ, du khách thập phương.
Đặc biệt, làng Mỹ Quan còn sở hữu hai di sản văn hóa cấp tỉnh là Phủ Suối (thôn 9) và chùa Thanh Vân (thôn 8), nằm cách nhau chưa đầy một cây số, với giao thông vô cùng thuận tiện. Du khách khi đến chiêm bái Đức Phật tại chùa Thanh Vân và Đức Thánh Mẫu tại Phủ Suối sẽ có cơ hội hòa mình vào khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ của dãy Tam Điệp, ngắm nhìn những dòng khe suối trong veo dưới chân núi và những cánh đồng lúa chín vàng rực rỡ phía xa.
Sư cô Thích Tường Nguyệt – trụ trì chùa Thanh Vân
Trải nghiệm văn hóa và ẩm thực địa phương
Khi hành hương đến Phủ Suối từ xa, du khách sẽ được lắng nghe âm thanh vang vọng của tiếng hát văn, giá đồng hầu bóng rộn ràng. Những lời ca, làn điệu chầu văn lúc dồn dập, lúc ngọt ngào da diết, cùng với các giá đồng tái hiện hình ảnh các nhân vật lịch sử đã có công đánh giặc giữ nước, được các cung văn trình diễn một cách điêu luyện, mang đến những ấn tượng sâu sắc cho người xem.
Tham dự lễ hội Phủ Suối và lễ chùa Thanh Vân tại phường Bỉm Sơn, du khách còn có cơ hội thưởng thức món đặc sản đồng quê hấp dẫn: chả ốc nhồi ống nứa. Món chả này có thể được chế biến bằng cách hấp, nướng hoặc nhúng lẩu, với thời gian chín khoảng 15-20 phút. Hương thơm quyến rũ, vị ốc dai giòn sần sật kết hợp với vị béo ngậy của thịt lợn tạo nên một hương vị khó quên. Sản phẩm chả ốc được đóng gói cẩn thận, dán nhãn mác, mỗi khay chứa 20 ống nứa (khoảng 500g) và có thể bảo quản đông lạnh trong vòng 3-4 tháng. Cơ sở chế biến của anh Vũ Văn Hiệp (thôn Đại Lợi, xã Hà Vinh, huyện Hà Trung cũ), một đơn vị uy tín đạt chuẩn OCOP, mỗi năm tiêu thụ từ 10.000 đến 15.000 khay chả ốc.
Thanh Vân cổ tự là một trong những di tích lịch sử được xếp hạng tại xứ Thanh, đang trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Di sản văn hóa quý báu này hàm chứa nhiều giá trị quan trọng về khoa học, triết học, khảo cổ học, kiến trúc nghệ thuật, văn hóa học và tôn giáo. Đây cũng là minh chứng rõ nét cho tinh thần trách nhiệm của các cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời hòa mình vào dòng chảy văn hóa nhân loại, hướng tới sự phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.
Hãy cùng khám phá sâu hơn về những giá trị tâm linh và lịch sử ẩn chứa trong chuyên mục Đạo phật để hiểu rõ hơn về ý nghĩa của những di tích như Thanh Vân Cổ Tự.
