Khám phá chiều sâu của tâm thức qua thực hành thiền định, một phương pháp cổ xưa giúp con người đạt đến sự tĩnh lặng tuyệt đối và thấu suốt mọi vấn đề. Hành trình này, bắt nguồn từ tiếng Phạn ‘Dhyāna’, không chỉ đơn thuần là sự suy ngẫm mà còn là quá trình rèn luyện tâm trí để đạt được trạng thái ‘Định’ tinh khiết, mang lại sự bình an nội tâm mà bạn có thể tìm hiểu thêm tại chiasedaophat.com.
Định nghĩa về thiền định
Thiền định, với gốc từ tiếng Phạn “Dhyāna”, có thể hiểu là sự suy niệm, tầm cầu và thẩm sát về các đối tượng của tâm thức. Nó còn được dịch là “Tĩnh lự”, nhấn mạnh việc sử dụng tâm trí vắng lặng để soi chiếu và thấu hiểu các vấn đề.
Chữ “Định”, hay “Samadhi” trong tiếng Phạn, chỉ trạng thái tập trung tâm ý vào một đối tượng duy nhất, ngăn tâm không bị xao lãng. Kết hợp hai yếu tố này, thiền định có thể được định nghĩa là quá trình tập trung tâm trí vào một đối tượng duy nhất, giúp tâm trở nên tĩnh lặng, từ đó nâng cao khả năng quan sát, suy nghiệm và thấu hiểu chân lý.
Thiền định mang lại trạng thái Tĩnh lự cho tâm lý.
Các loại thiền định
Thiền định có thể được xem là một trạng thái tâm lý đặc biệt – trạng thái Tĩnh lự. Tuy nhiên, trạng thái này thường chỉ xuất hiện ở các cõi giới cao hơn như Sắc giới và Vô sắc giới, chứ không dễ dàng đạt được ở Dục giới vốn nhiều biến động. Trong đó, Thiền thường gắn liền với Sắc giới và Định với Vô sắc giới. Mỗi giới lại phân ra bốn cấp bậc từ thấp đến cao, tạo nên khái niệm Tứ thiền và Tứ định.
Tứ thiền và Tứ định, dù là thành quả của công phu tu tập hay gieo trồng thiện căn, đều là những khái niệm chung, có thể đạt được trong cả Phật pháp lẫn các pháp thế gian, áp dụng cho cả người phàm lẫn bậc Thánh. Điều này có nghĩa là, dù tu theo bất kỳ phương pháp nào, nếu có phương pháp đúng đắn và sự chuyên tâm, con người đều có thể đạt đến Tứ thiền và Tứ định. Tuy nhiên, đây vẫn được xem là pháp thế gian.
Riêng pháp Định của chư Phật, Bồ tát và A-la-hán lại thuộc về phạm trù Xuất thế gian pháp. Trạng thái Định này không bị giới hạn trong ba cõi Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Để đạt đến sự Tĩnh lự của các bậc giác ngộ, cần phải có sự thoát ly khỏi tam giới. Nếu vẫn còn luẩn quẩn trong ba cõi, tâm thức chỉ có thể đạt đến Tứ định mà thôi.
Để đạt được Tứ thiền và Tứ định, cần phải thoát ly và đoạn diệt phiền não của Dục giới. Còn nếu muốn đạt đến các pháp Định vô lậu, đòi hỏi phải diệt trừ hoàn toàn các phiền não của Vô sắc giới.
Trước khi hướng đến Định vô lậu, Thiền đóng vai trò nền tảng. Ngũ nhãn và lục thông cũng nhờ vào Thiền mà có được. Hơn nữa, Thiền có công dụng thẩm sát, nghiên cứu sâu sắc. Để quan niệm và thấu hiểu chân lý, Thiền là pháp môn thiết yếu cho người học đạo.
Theo các kinh điển, có thể phân chia Thiền thành các cấp độ như sau:
1. Thiền thế gian. Bao gồm hai loại: Căn bản vị thiền và Căn bản tịnh thiền.
- Căn bản vị thiền gồm mười hai phẩm, chia thành Tứ thiền, Tứ vô lượng và Tứ không.
- Người phàm chán cảnh xao lãng của Dục giới thường tu Tứ thiền.
- Người mong cầu phước đức lớn lao tu Tứ vô lượng.
- Kẻ nhàm chán cảnh giới hạn của Sắc giới tu Tứ không.
Mười hai phẩm Thiền này được xem là nền tảng cho các thiện pháp xuất thế gian, nên gọi là Căn bản thiền. Đồng thời, khi an trú trong mười hai phẩm này, người tu Thiền còn cảm nhận sự lạc thọ của Thiền, nên gọi là Căn bản vị thiền.
- Căn bản tịnh thiền được chia thành Lục diệu môn và Thập lục đặc thắng.
- Người có trí tuệ vượt trội có thể tu Lục diệu môn.
- Người có định tâm vững vàng tu Thập lục đặc thắng.
- Người có cả trí tuệ và định tâm tương đương có thể tu cả hai.
Loại Thiền này được gọi là Căn bản tịnh thiền vì nó có thể làm nền tảng phát sinh trí tuệ vô lậu, không chỉ thuần hữu lậu như Căn bản vị thiền. Tuy nhiên, cả hai đều thuộc về thiền thế gian, tồn tại ngay cả trước thời Đức Phật giáng thế.
Thiền định được chia làm ba loại
2. Thiền xuất thế gian. Đây là pháp Thiền dành cho các bậc xuất thế. Bao gồm bốn loại Thiền quán: Cửu tướng quán, Bát bối xả quán, Bát thắng xứ quán và Thập nhất thiết xứ quán. Dù đối tượng suy nghiệm là các pháp hữu vi, nhưng tu tập bốn Thiền quán này có thể dẫn đến sự ly dục và phát sinh trí tuệ vô lậu.
3. Thiền xuất thế gian thượng thượng thiền. Đây là pháp Thiền cao tột nhất, dành cho các bậc đại nhân. Kinh Địa trì mô tả chín môn đại thiền này như sau:
- Tự tánh thiền: Quán sát bản tánh của tâm mình mà không cần đối tượng bên ngoài.
- Nhất thiết thiền: Có khả năng tự tu hành và hóa độ chúng sinh.
- Nan thiền: Môn Thiền thâm diệu, khó tu nhưng vô cùng giá trị.
- Nhất thiết môn thiền: Là cánh cửa khai mở cho tất cả các pháp Thiền định.
- Thiện nhân thiền: Dành cho những chúng sinh có đại thiện căn cùng tu tập.
- Nhất thiết hạnh thiền: Bao hàm tất cả các hạnh pháp của Đại thừa.
- Trừ não thiền: Có năng lực đoạn trừ phiền não và khổ đau cho chúng sinh.
- Thử thế tha thế lạc thiền: Mang lại an lạc cho chúng sinh trong cả hiện tại và tương lai.
- Thanh tịnh tịnh thiền: Giúp đoạn trừ hoàn toàn nghiệp chướng và chứng đắc quả vị Đại Bồ đề thanh tịnh. Ở cảnh giới này, tâm ý hoàn toàn thanh tịnh và không còn nhận thức về tướng thanh tịnh đó nữa.
Công năng của thiền định
Thiền định mang lại sự bình an nội tại.
Theo Bồ tát hạnh, việc tu tập Thiền định có thể mang lại mười kết quả đáng quý:
- An trụ trong pháp thức uy nghi: Thực hành thiền đúng phương pháp giúp ngũ căn tịch tịnh, chánh định phát khởi, tự nhiên an trụ trong oai nghi.
- Thực hành cảnh giới từ bi: Giữ tâm từ bi, yêu thương chúng sinh, mong cầu sự an ổn cho tất cả.
- Không còn phiền não: Năng lực thiền định giúp đoạn trừ các phiền não tham, sân, si.
- Gìn giữ các giác quan: Tâm không còn bị xao động bởi sắc, thanh, hương, vị, xúc.
- An vui tự tại: Xem thiền định là nguồn vui đích thực, vượt trên mọi lạc thú thế gian.
- Xa lìa ái dục: Tâm an lắng khiến ái dục không còn khởi sinh và chi phối.
- Chứng ngộ chân không mà không chấp đoạn diệt: Thấu hiểu bản chất rỗng lặng của vạn pháp mà không rơi vào chấp kiến hư vô.
- Cởi mở mọi trói buộc: Đạt đến sự giải thoát khỏi mọi ràng buộc.
- Khai phát trí tuệ vô lượng: An trú trong cảnh giới giác ngộ của chư Phật.
- Đạt đến giải thoát viên mãn: Nghiệp chướng không còn phiền nhiễu, đạt đến sự giải thoát trọn vẹn.
Tóm lại, những lợi ích thiết thực của thiền định bao gồm: ngũ căn tự tại, phiền não đoạn trừ, từ bi rộng mở, trí tuệ phát sáng và cảnh giới giải thoát hiển lộ. Với những công năng quý báu và diệu dụng phi thường này, thiền định xứng đáng là một pháp môn không thể bỏ qua.
Để hiểu sâu hơn về con đường dẫn đến sự bình an và giác ngộ, hãy cùng khám phá thêm những kiến thức sâu sắc trong chuyên mục Đạo phật.
