Khám phá hành trình kiến tạo sự bình an nội tại qua phương pháp thiền định, một con đường rèn luyện tâm thức để gặt hái những trạng thái tích cực và hữu ích. Mở rộng hiểu biết về cách nuôi dưỡng tâm thái, từ thư thái đến từ bi, để cuộc sống thêm phần ý nghĩa và an lạc trên Chia sẻ Đạo Phật.
Thiền là gì và tại sao bạn nên hành thiền?
Thiền không chỉ là một kỷ luật tinh thần dành riêng cho một số nền văn hóa Á Châu, mà là một phương pháp rèn luyện bản thân để đạt được trạng thái tâm lý và thái độ sống tích cực, hữu ích hơn. Để hiểu rõ về thiền, chúng ta cần trả lời ba câu hỏi cốt lõi: Thiền là gì? Mục đích của việc hành thiền là gì? Và làm thế nào để hành thiền?
Thiền là gì?
Thiền là quá trình tự rèn luyện tâm thức để phát triển những trạng thái tâm lý mong muốn. Bằng cách lặp đi lặp lại việc nuôi dưỡng một tâm thái nhất định, chúng ta có thể biến nó thành một tập khí. Có nhiều loại tâm thái hữu ích có thể đạt được thông qua thiền, bao gồm:
- Thư thái và giảm căng thẳng: Giảm bớt lo lắng, bồn chồn, mang lại sự bình yên nội tâm.
- Tăng cường sự tập trung: Rèn luyện khả năng tập trung tinh thần cao độ.
- Trạng thái tĩnh lặng: Loại bỏ những suy nghĩ miên man, lo âu không cần thiết.
- Tự thấu hiểu: Nâng cao sự hiểu biết về bản thân, cuộc sống và vạn vật.
- Lòng từ bi: Phát triển tình yêu thương và sự cảm thông sâu sắc đối với người khác.
Mục đích của Thiền là gì?
Việc xác định mục đích và động lực cảm xúc là yếu tố then chốt để bắt đầu hành thiền. Tại sao chúng ta muốn phát triển những tâm thái tích cực này?
Lý do trực tiếp nhất là để cải thiện chất lượng cuộc sống. Khi tâm trí bất an, chúng ta dễ rơi vào trạng thái bồn chồn, bất hạnh, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe, các mối quan hệ và công việc. Hành thiền giúp chúng ta vượt qua những khiếm khuyết về tinh thần và cảm xúc này.
Động lực thúc đẩy chúng ta hành thiền thường xuất phát từ sự chán ghét trạng thái tiêu cực hiện tại và mong muốn thay đổi. Nếu mục tiêu là giúp đỡ những người thân yêu, động lực sẽ là lòng yêu thương và bi mẫn. Sự kết hợp của những cảm xúc này sẽ thôi thúc chúng ta tìm kiếm con đường cải thiện bản thân và khả năng phụng sự người khác.
Tuy nhiên, cần nhận thức rõ thiền là một công cụ, một phương pháp, không phải là giải pháp thần kỳ cho mọi vấn đề. Giống như việc hạ huyết áp đòi hỏi sự kết hợp của nhiều yếu tố (chế độ ăn, tập thể dục, thuốc men), việc đạt được kết quả mong muốn từ thiền cũng cần sự hội tụ của nhiều nhân duyên.
Điều quan trọng cần lưu ý là thiền có thể được sử dụng để phát triển cả tâm thái tiêu cực, ví dụ như quán chiếu về kẻ thù để tăng cường lòng hận thù. Tuy nhiên, trong thực hành phổ biến, thiền được xem là phương pháp xây dựng và nuôi dưỡng những tâm thái tích cực, mang lại lợi ích cho bản thân và cộng đồng.
Chúng ta hành thiền như thế nào?
Câu hỏi thứ ba tập trung vào phương pháp thực hành. Điểm chung của mọi phương pháp thiền là sự thực hành lặp đi lặp lại. Giống như rèn luyện thể chất đòi hỏi sự đều đặn trong các bài tập, rèn luyện tâm thức cũng cần sự lặp lại liên tục.
Phát triển các tâm thái mới bằng cách hành thiền
Thiền là hoạt động tác động trực tiếp lên tâm thức. Mặc dù các phương pháp thể lực như yoga hay Thái Cực Quyền có thể hỗ trợ phát triển tâm thái, chúng không phải là thiền. Thiền là sự thực hành bằng tâm thức. Chúng ta có thể thiền trong khi thực hiện các hoạt động thể chất, nhưng bản chất của hai hoạt động này là khác biệt.
Để đạt được kết quả mong muốn, chúng ta có thể cần kết hợp cả phương pháp thể chất và tinh thần. Ví dụ, thay đổi chế độ ăn uống có thể ảnh hưởng đến tâm trạng. Tuy nhiên, cốt lõi của thiền là làm việc trực tiếp với tâm thức.
Khi thực hành thiền đúng đắn, những tâm thái tích cực như bình tĩnh, tập trung hay từ ái sẽ dần dần thấm nhuần vào đời sống hàng ngày. Mục tiêu không chỉ là phát khởi tâm thái đó trong lúc ngồi thiền, mà là biến nó thành một thói quen tự nhiên, có thể áp dụng bất cứ lúc nào.
Nếu nhận thấy mình thiếu vắng một tâm thái tích cực nào đó, chúng ta có thể tự nhắc nhở bản thân. Nhờ sự quen thuộc từ quá trình tu tập, chúng ta có thể nhanh chóng tái tạo thái độ mong muốn, giống như khởi động lại máy tính khi gặp trục trặc.
Phát triển lòng từ ái, ví dụ, không chỉ đơn thuần là kỷ luật. Nó đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc về mối liên hệ giữa con người. Nhận ra rằng mọi người đều có cảm xúc, mong muốn được yêu thương và không bị ghét bỏ, chúng ta có thể xây dựng sự đồng cảm.
Một ví dụ minh họa: Nếu bị kẹt trong thang máy với nhiều người, chúng ta buộc phải hợp tác và nhẫn nại với nhau để vượt qua tình huống khó khăn. Tương tự, Trái Đất có thể được xem như một “thang máy” chung, đòi hỏi sự hòa đồng và hợp tác.
Thông qua thiền quán sâu sắc, chúng ta có thể phát khởi tâm thái từ ái và bao dung. Thay vì chỉ đơn giản tự nhủ “Tôi sẽ yêu thương người khác nhiều hơn”, chúng ta cần xây dựng một kịch bản nội tâm, một sự thấu hiểu logic để nuôi dưỡng cảm giác yêu thương thực sự.
Làm cho tâm tĩnh lặng
Một pháp thiền quan trọng khác là làm cho tâm tĩnh lặng, hướng đến trạng thái tự nhiên hơn. Mục tiêu không phải là làm tâm trống rỗng như tắt máy radio, mà là làm lắng dịu những phiền não, những cảm xúc tiêu cực như bồn chồn, lo lắng, hoảng sợ.
Khi tâm trí tĩnh lặng, chúng ta đạt được trạng thái sáng suốt, tỉnh giác, có khả năng biểu lộ lòng từ tâm và sự nhiệt tình tự nhiên. Điều này đòi hỏi sự thư giãn sâu sắc cả về thể chất lẫn tinh thần, giải phóng những căng thẳng cản trở sự sáng suốt. Thiền không phải là bài tập để dập tắt mọi suy nghĩ và trở nên vô cảm.
Quan niệm sai lầm phổ biến là thiền có nghĩa là ngừng suy nghĩ. Thực tế, thiền giúp chấm dứt những tạp niệm không cần thiết, những suy nghĩ rối rắm về tương lai hay những suy nghĩ tiêu cực về người khác.
Một tâm thức tĩnh lặng là công cụ, không phải là mục đích cuối cùng. Với tâm trí tĩnh lặng, thư giãn, sáng suốt và cởi mở, chúng ta có thể suy ngẫm sâu sắc hơn về cuộc sống, các mối quan hệ và bản thân. Đây là quá trình tự xem xét nội tâm, đòi hỏi sự sáng suốt mà thiền mang lại.
Các trạng thái Có khái niệm và Vô khái niệm
Nhiều hướng dẫn thiền đề cập đến việc loại bỏ ý niệm và định tâm vào trạng thái vô niệm, đặc biệt là trong các pháp thiền cao cấp chú trọng vào thực tại.
Khái niệm thường bị hiểu lầm là những ý nghĩ thông thường trong đầu. Tuy nhiên, việc làm im lặng “tiếng nói trong đầu” chỉ là bước khởi đầu. Quan trọng hơn là phân biệt giữa việc diễn đạt suy nghĩ thành lời và việc thấu hiểu một vấn đề. Chúng ta có thể nói ra điều gì đó mà không thực sự hiểu, hoặc hiểu điều gì đó mà không thể diễn đạt thành lời.
Trong thiền, vấn đề không phải là hiểu hay không hiểu, mà là duy trì sự hiểu biết một cách không bị định kiến. Sự diễn đạt thành lời có thể hữu ích cho giao tiếp, nhưng không phải lúc nào cũng cần thiết trong suy nghĩ. Lập lại câu chú là một dạng diễn đạt thành lời giúp duy trì nhịp điệu tâm thức.
Vậy, “khái niệm” trong thiền có ý nghĩa gì? Đó là việc suy nghĩ về sự vật bằng cách đặt chúng vào các phạm trù cố định, như “tốt” hay “xấu”, “đen” hay “trắng”. Những phạm trù này, đặc biệt là “định kiến”, có thể gây cản trở.
Định kiến là việc đánh giá và phân loại người khác dựa trên kinh nghiệm hoặc suy nghĩ chủ quan, ví dụ: “Anh ta luôn có ác ý với tôi.” Định kiến này tạo ra rào cản trong mối quan hệ.
Tâm vô niệm, ở một mức độ nào đó, là sự tiếp nhận hoàn cảnh một cách tự nhiên, không áp đặt định kiến. Ví dụ, nhận thức một con chó đã từng cắn người để có sự thận trọng hợp lý, nhưng không có định kiến rằng nó “chắc chắn sẽ cắn mình”.
Mức độ vô niệm cần thiết trong thiền là một tâm thức không có định kiến, không kỳ vọng hay lo lắng. Chấp nhận bất cứ điều gì xảy ra và giải quyết nó theo phương pháp thiền mà không phán xét.
Hoàn cảnh thuận lợi cho việc hành thiền
Mặc dù không cần một “khung cảnh Hollywood”, một nơi hành thiền gọn gàng, sạch sẽ và yên tĩnh là rất hữu ích, đặc biệt cho người mới bắt đầu. Sự ngăn nắp bên ngoài có thể giúp tâm trí trật tự hơn.
Trong truyền thống Phật giáo, thiền không đi kèm với âm nhạc. Chúng ta tìm kiếm sự bình an nội tại thay vì dựa vào yếu tố bên ngoài. Âm nhạc có thể gây thôi miên và không tạo ra bầu không khí tốt cho thiền.
Về tư thế, có nhiều cách ngồi thiền khác nhau tùy theo truyền thống. Điều quan trọng nhất là ngồi trong tư thế thoải mái, giữ lưng thẳng. Ghế cũng là một lựa chọn nếu cần.
Môi trường yên tĩnh đặc biệt quan trọng khi mới bắt đầu. Nhiều người chọn thiền vào sáng sớm hoặc đêm khuya khi tiếng ồn giảm bớt. Khi tiến bộ, tiếng ồn bên ngoài sẽ ít làm phiền hơn.
Thời gian thiền tốt nhất là thời gian bạn cảm thấy tỉnh táo và tràn đầy năng lượng nhất trong ngày. Điều này khác nhau tùy mỗi người.
Việc chọn gối và tư thế phù hợp giúp giảm tê mỏi và khó chịu, tránh biến buổi thiền thành cực hình.
Thời gian thiền ban đầu nên ngắn (3-5 phút) để đảm bảo sự tập trung. Thà thiền ngắn mà tập trung còn hơn thiền lâu mà tâm trí lan man.
Trong một số pháp thiền như Zen, việc giữ nguyên tư thế là quan trọng. Tuy nhiên, trong các pháp thiền khác, bạn có thể cử động nếu cần. Điều cốt yếu là thư giãn, không ép buộc bản thân.
Hãy nhớ rằng, mọi việc đều có thăng trầm. Sẽ có những ngày thiền tốt đẹp và những ngày không như ý. Sự tiến bộ không phải là một đường thẳng. Điều quan trọng nhất là kiên trì thực hành mỗi ngày, dù chỉ vài phút.
Thiền bằng hơi thở
Cách phổ biến để bắt đầu thiền là chú tâm vào hơi thở. Hãy thở một cách bình thường, tự nhiên.
Bạn có thể tập trung vào cảm giác hơi thở ra vào qua lỗ mũi, hoặc cảm giác bụng phồng lên, xẹp xuống. Nếu tâm trí lang thang, chú tâm vào bụng giúp tập trung. Nếu buồn ngủ, chú tâm vào lỗ mũi giúp tăng năng lượng. Quan trọng là ý thức về hơi thở mà không phán xét.
Công việc chính là nhận ra khi tâm trí bị xao lãng và nhẹ nhàng đưa nó trở về với hơi thở. Hơi thở luôn hiện hữu, là điểm tựa ổn định cho tâm trí.
Thiền thở mang lại nhiều lợi ích:
- Kết nối với cơ thể: Giúp đưa tâm trí trở về thực tại, đặc biệt hữu ích cho những người hay suy nghĩ hoặc “trên mây”.
- Giảm đau: Được áp dụng trong trị liệu cơn đau, giúp bình tĩnh cả về thể chất lẫn tinh thần.
Về đôi mắt, bạn có thể nhắm mắt để giảm phân tâm, nhưng dễ buồn ngủ. Mở mắt nhẹ nhàng, nhìn xuống sàn nhà, không chú mục, là một phương pháp khác. Hãy chọn cách phù hợp với bạn.
Phát tâm từ ái với người khác
Sau khi tâm trí đã tĩnh lặng qua pháp thiền hơi thở, chúng ta có thể sử dụng trạng thái này để phát triển lòng từ ái.
Để khơi dậy lòng yêu thương, chúng ta cần một quá trình suy nghĩ, ví dụ: “Tất cả chúng sinh đều có mối liên hệ với nhau. Mọi người đều mong muốn hạnh phúc và tránh khổ đau.”
Khi phát khởi tâm thái yêu thương, hãy tưởng tượng một tia sáng ấm áp chiếu đến mọi người. Nếu tâm trí lang thang, hãy đưa nó trở về với ý niệm: “Nguyện cho mọi người đều hạnh phúc.”
Tạo các thói quen có ích cho cuộc sống hàng ngày
Thực hành thiền giúp chúng ta phát triển kỹ năng mang tâm ý trở về một trọng tâm, có thể áp dụng trong đời sống hàng ngày. Ví dụ, khi nói chuyện với người khác, nếu nhận ra tâm trí đang phân tán hay phán xét, hãy dừng lại và tập trung vào người đối diện, thấu hiểu rằng họ cũng có những mong muốn và nhu cầu giống như mình.
Mục đích của thiền không phải là đạt huy chương Olympic về thiền định, mà là để hỗ trợ cuộc sống, cả cho bản thân và trong các mối quan hệ. Điều này đòi hỏi việc tạo dựng nhiều thói quen có ích hơn nữa.
Để hiểu sâu hơn về những khía cạnh tinh tế này, hãy cùng khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
