Đức Phật đã chỉ rõ cách phân biệt thiện và bất thiện, dựa trên nguồn gốc từ tâm thức chứ không phải hành động bên ngoài. Việc tự nhận biết và quán chiếu trạng thái tâm lý sẽ mở ra con đường kiến tạo sự an lạc. Khám phá sâu hơn về các khía cạnh thực hành thiện pháp tại Chia sẻ Đạo Phật.
Trong giáo lý Phật giáo, thiện và bất thiện được phân định rõ ràng, không phụ thuộc vào người tạo ra hay tôn giáo theo đuổi. Điểm đặc biệt của Phật giáo nằm ở việc giải thích nguồn gốc của thiện là từ tâm thức. Đức Phật đã chỉ dạy chi tiết về các loại tâm, tâm sở đi kèm, và các duyên khởi, giúp chúng ta nhận biết bản chất của thiện và bất thiện. Qua đó, mỗi người có thể tự mình quán chiếu và trải nghiệm các trạng thái tâm lý trong cuộc sống hàng ngày.
Khi đề cập đến thiện pháp như bố thí hay giúp đỡ người khác, chúng ta thường tập trung vào hành động bề ngoài và người thực hiện. Tuy nhiên, vẻ bề ngoài có thể gây hiểu lầm. Việc một hành động có thực sự là thiện pháp hay không phụ thuộc hoàn toàn vào tâm thức tạo tác. Khả năng nhận biết trạng thái tâm của chính mình, phân biệt khi nào tâm là thiện và khi nào là bất thiện, là vô cùng quan trọng.
Phân loại thiện pháp
Thực hành thiện pháp không chỉ giới hạn ở việc bố thí vật chất, mà còn bao gồm việc giữ gìn giới luật và phát triển tâm trí. Hiểu rõ các khía cạnh khác nhau của thiện pháp giúp chúng ta ứng dụng chúng một cách hiệu quả vào đời sống.
1. Bố thí
Bố thí là hình thức thiện pháp đầu tiên trong ba loại. Tuy nhiên, hành động cho đi không phải lúc nào cũng mang lại phước báu nếu tâm thức không thanh tịnh. Có thể có những khoảnh khắc cho đi nhưng xen lẫn tâm bất thiện như mong cầu sự đền đáp (nhân tham), hoặc tiếc nuối món quà đã trao đi (nhân sân). Đôi khi, sự vô ơn của người nhận cũng khiến ta buồn bã hay khó chịu. Để thực sự phát triển thiện pháp, chúng ta cần tập trung vào việc làm cho tâm mình thiện lành, thay vì quá bận tâm đến phản ứng của người khác.
Qua lời dạy của Đức Phật, chúng ta học cách nhận diện những khoảnh khắc tâm thức thúc đẩy hành động. Sự rộng lượng chân chính khởi lên từ tâm thiện, không phụ thuộc vào lòng biết ơn của người khác. Người mong muốn phát triển thiện pháp sẽ không bị dao động bởi phản ứng bên ngoài. Việc hiểu rõ tâm mình là thiện hay bất thiện giúp chúng ta tạo ra nhiều thiện pháp hơn, mang lại lợi ích cho bản thân và cộng đồng.
Do tích lũy nhiều phiền não, tâm thiện khởi lên không thường xuyên. Khi có duyên lành để bố thí, khoảnh khắc đó tâm ta không còn keo kiệt, bỏn xẻn hay chấp trước vào tài sản. Sự phát triển của thiện pháp góp phần xây dựng một xã hội an hòa. Rộng lượng là một phẩm chất nội tại, sinh khởi từ tâm thiện.
Ngay cả khi không có điều kiện bố thí vật chất, chúng ta vẫn có thể thực hành sự rộng lượng qua nhiều cách khác. Tán thán việc làm tốt của người khác bằng lời khen ngợi và sự đồng tình cũng là một hình thức bố thí.
Ảnh minh hoạ.
Tùy hỷ và chia phước
Tại nhiều quốc gia Phật giáo, người ta có thói quen chắp tay cúi đầu và nói “anumodana” (từ ngữ Pāli có nghĩa là tạ ơn, tùy hỷ) để bày tỏ sự trân trọng đối với thiện pháp của người khác. Khoảnh khắc này, tâm thức thanh tịnh, không còn ghen tị hay bỏn xẻn. Tính keo kiệt không chỉ giới hạn ở tài sản mà còn ở cả lời khen. Tùy hỷ với thiện pháp của người khác là một cách để loại bỏ sự bỏn xẻn.
Khi học cách tùy hỷ, chúng ta sẽ có nhiều duyên lành để nói về người khác một cách tích cực. Thay vì thói quen nói về những điều tiêu cực, chúng ta có thể thay đổi để nói năng thiện lành. Một hình thức bố thí khác là cho người khác cơ hội hoan hỷ với việc làm tốt của mình, được gọi là “chia phước”.
Chia phước không có nghĩa là người khác nhận được quả báo nghiệp thiện của ta. Mỗi chúng sinh đều thọ nhận quả báo từ nghiệp của chính mình. Chia phước là giúp người khác khởi tâm thiện lành đối với thiện pháp của ta. Điều này cũng có thể giúp ích cho các chúng sinh ở cảnh giới khác, miễn là họ có thể thấy và hoan hỷ với việc làm tốt đó.
Hồi hướng và các hình thức bố thí khác
Ở các quốc gia Phật giáo, việc hồi hướng thiện pháp cho người đã khuất là một mỹ tục. Ví dụ, khi cúng dường trai tăng, người ta thường rót nước để thể hiện ý định hồi hướng thiện nghiệp.
Bố thí còn bao gồm việc tránh làm các điều ác như sát sinh, nói dối, hay các hành động tà ác khác. Khi ta không làm điều ác tổn hại chúng sinh, ta đã cho họ cơ hội sống an hòa. Tha thứ cho lỗi lầm của người khác cũng là một khía cạnh của bố thí. Khi đối diện với lời xúc phạm, thay vì sân hận và ngã mạn, ta có thể buông bỏ và mong muốn họ được hạnh phúc. Hành động này không đòi hỏi vật chất và có thể thực hiện bất cứ lúc nào.
Thuyết pháp, tức là giải thích lời Phật dạy cho người khác, là món quà bố thí cao thượng nhất, giúp họ phát triển hiểu biết đúng đắn về cuộc đời và chấm dứt khổ đau.
2. Trì giới
Giữ giới là hình thức thiện pháp thứ hai. Nó bao gồm việc không làm điều ác và làm điều thiện qua thân và khẩu.
Chúng ta có thể nghĩ rằng mình đang sống thiện lành nếu không làm hại ai. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là xem xét tâm thức nào thúc đẩy hành động và lời nói. Việc nhận biết tâm thiện hay bất thiện giúp ta thấy rõ mức độ phiền não của mình.
Đức Phật đã dạy chi tiết về các tâm sở thiện và bất thiện. Hiểu rõ tâm nào thúc đẩy hành động là cần thiết, bởi bề ngoài có thể gây hiểu lầm. Lời nói dễ nghe đôi khi xuất phát từ động cơ ích kỷ, như tâng bốc để cầu lợi hoặc lấy lòng người khác. Những lời nói như vậy là bất thiện, bị thúc đẩy bởi tham.
Chúng ta cần nhận biết rõ ràng tham, sân, ganh tị, ngã mạn và mọi phiền não của mình. Tránh làm điều ác chính là giữ giới.
Các hành động bất thiện
- Thân: Sát sinh (cố ý giết hại chúng sinh, kể cả côn trùng, hoặc sai khiến người khác giết hại), trộm cắp, tà dâm.
- Khẩu: Nói dối, nói lời đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích.
Vấn đề ăn chay
Đức Phật không bắt buộc mọi người phải ăn chay. Các tu sĩ nhận thức ăn do Phật tử dâng cúng. Ngài dạy rằng tu sĩ có thể ăn thịt, trừ khi họ biết, nghe hoặc nghi ngờ con vật bị giết dành riêng cho mình. Trong kinh Tạng Luật, có ghi lại trường hợp Tướng quân Siha cúng dường thịt lên Đức Phật và Tăng đoàn, và Đức Phật đã giải thích về “tam tịnh nhục” (thịt tinh khiết ba phương diện): không thấy, không nghe, không nghi ngờ con vật bị giết có chủ đích cho mình.
Việc mua thịt đã giết mổ rồi ăn không phải là hành vi bạo lực trực tiếp. Hành vi giết chóc mới là bạo lực, khởi nguồn từ tâm sân. Việc ăn thịt có thể khởi tâm tham hay sân đối với món ăn, nhưng không phải là hành vi bạo lực đối với chúng sinh.
Ngũ giới và Bát quan trai giới
Giữ giới là tâm quyết tâm rèn luyện bản thân không làm điều bất thiện. Có giới cho tỳ kheo, sa di, tu nữ và cư sĩ. Cư sĩ thường giữ Ngũ giới (không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không dùng chất say). Vào những dịp đặc biệt, họ có thể giữ Bát quan trai giới.
Giới luật không phải là sự cấm đoán, mà là những điều học để giảm thiểu bất thiện pháp. Việc tiết chế hành động thân và khẩu, dù trong hoàn cảnh dễ dẫn đến bất thiện, khi thực hiện với tâm thiện thì đó là trì giới.
Tránh nói lời đâm thọc, nói lời thô ác và nói chuyện phiếm không thuộc Ngũ giới cư sĩ, nhưng tiết chế được chúng là thiện nghiệp. Ngay cả khi bị thúc đẩy nói lời thô ác, nếu ta tiết chế được với tâm thiện thì đó là trì giới. Việc giữ im lặng khi bị mắng chửi không phải là giữ giới nếu tâm còn sân hận. Quan trọng là xem xét tâm thức.
Việc tránh nói lời vô ích hay chuyện phiếm rất khó. Tuy nhiên, nếu ta nhận biết được tâm dính mắc vào các đối tượng dễ chịu thúc đẩy những cuộc trò chuyện này, ta có thể hạn chế việc tích lũy thêm sự dính mắc.
Ảnh minh hoạ.
Chánh mạng là tránh các hành ác vì kế sinh nhai. Ví dụ, không nói dối để trục lợi trong kinh doanh. Giữ giới trọn vẹn trong mọi hoàn cảnh là điều khó khăn, nhưng với niềm tin vào lợi ích thiện pháp, ta có thể dần rèn luyện bản thân.
Tôn trọng và lòng từ bi
Bày tỏ lòng kính trọng đối với những người đáng kính thuộc về trì giới. Truyền thống kính trọng cha mẹ, thầy giáo, người già, chư tăng và sa di là biểu hiện của sự trân quý phẩm hạnh, trí tuệ và sự dẫn dắt của họ.
Việc lễ lạy trước tượng Phật không phải là thờ cúng thần linh, mà là để nhớ đến ân đức, trí tuệ, lòng từ bi và sự thanh cao của Ngài. Cách biểu lộ sự tôn kính phụ thuộc vào căn tính mỗi người. Tôn trọng với lòng chân thành là tâm thiện, không có dính mắc hay kiêu mạn.
Giúp đỡ người khác bằng lời nói và hành động, với lòng vị tha và sự xả ly, cũng là giữ giới. Điều này đòi hỏi ta phải từ bỏ sự thoải mái cá nhân và nỗ lực vì điều thiện.
Các nguyên lý trong kinh điển
Kinh điển Phật giáo chứa đựng nhiều chỉ dẫn thiết thực cho một cuộc sống thiện trí và nhân từ. Kinh “Kutadanta” kể về một vị vua muốn thực hiện lễ tế lớn, và được khuyên nên cải thiện kinh tế, cung cấp hạt giống cho nông dân, cấp vốn cho thương nhân, và lương thực cho người hầu. Đây là cách giải quyết ách nạn và chấm dứt loạn lạc hiệu quả hơn là trừng phạt.
Đức Phật giải thích rằng tế đàn không nhất thiết là bố thí vật chất, mà có thể thiên về tinh thần: có đức tin nơi Phật, Pháp, Tăng và phát triển tâm trí, trí tuệ.
Kinh “Sigālovāda” đưa ra các quy tắc đạo đức xã hội cho cư sĩ, nhấn mạnh tình yêu thương, thiện chí trong các mối quan hệ, và cảnh báo về hậu quả của tà nghiệp và bạn xấu. Bạn tốt là người khuyên ta điều hay, đồng cảm, không bỏ rơi ta, thậm chí hy sinh vì ta, và luôn vì lợi ích tinh thần của ta.
Nguyên lý thiện chí và vị tha của Phật giáo có thể áp dụng trong mọi cộng đồng, từ cấp quốc gia đến quốc tế. Việc phát triển hiểu biết về các tâm thiện và bất thiện giúp ta tránh nhầm lẫn, nhận diện động cơ vị kỷ và phiền não thúc đẩy hành động, lời nói.
3. Phát triển tâm trí
Phát triển tâm trí là hình thức thiện pháp thứ ba. Nó đòi hỏi chánh kiến hay trí tuệ. Trong khi bố thí và trì giới có thể thực hiện mà không cần chánh kiến sâu sắc, phát triển tâm trí là con đường dẫn đến sự hiểu biết và thanh lọc tâm thức.
Khi có hiểu biết đúng về các tâm sinh khởi, thiện pháp sẽ phát triển mạnh mẽ hơn. Việc khám phá ra những điểm yếu của bản thân, ngay cả những lỗi lầm nhỏ, giúp ta bớt ảo tưởng về mình. Nhận biết rõ khi nào hành động, lời nói, suy nghĩ là bất thiện là vô cùng quan trọng.
Kinh Tăng Chi Bộ Kinh dạy rằng tái sinh vào địa ngục là do làm ác và không làm thiện. Ngược lại, thực hành thiện nghiệp và tránh bất thiện nghiệp giúp chúng sinh tái sinh ở cảnh trời.
Việc bỏ qua thiện pháp sẽ dẫn đến hối tiếc và lo lắng. Khi thiện pháp được thực hiện với mục đích tiêu trừ phiền não, ta có động lực mạnh mẽ hơn để tránh bất thiện, phát triển thiện và thanh lọc tâm ý.
Hiểu biết về tâm và tâm sở đồng sinh làm tăng niềm tin vào lợi ích của thiện pháp. Nhận thức về vô ngã giúp ta thấy rõ thiện pháp sinh khởi do duyên riêng, không có “tự ngã” nào tạo tác, làm cho thiện pháp trong sạch và việc giữ giới bền vững hơn.
Hiểu biết về vô ngã là kết quả của quá trình phát triển trí tuệ, trực nhận các hiện tượng danh và sắc. Ích kỷ, ghen tị, keo kiệt, giận dữ, kiêu mạn và các phiền não khác gây rối loạn xã hội. Khi rèn luyện bản thân sống theo từ ái, bi mẫn, khoan dung, hiền dịu, ta mang lại lợi ích cho mình và xã hội.
Tại thời điểm thực hành thiện pháp, tâm thức thanh tịnh, không phiền não, không tham, sân, si. Kinh Pháp Cú dạy rằng hận thù không bao giờ chấm dứt bởi hận thù, chỉ có tình yêu thương mới có thể chấm dứt điều đó.
Để sống đúng theo nguyên tắc này, cần có sự phát triển trí tuệ dẫn đến chấm dứt phiền não. Tuy nhiên, chúng ta có thể bắt đầu thực hành những thiện pháp mình có khả năng ngay lúc này. Tất cả các loại thiện pháp đều vì lợi ích cho bản thân và đồng loại.
Nina van Gorkom
Để hiểu rõ hơn về cách thực hành và kiến tạo cuộc sống an lạc theo lời Phật dạy, hãy cùng khám phá sâu hơn về giáo lý Đạo phật.
