Khám phá sâu hơn về con đường giải thoát khổ đau trong Phật giáo, Chia sẻ Đạo Phật mời bạn đi vào hành trình nội tâm, nơi mỗi khoảnh khắc được sống trọn vẹn. Tìm hiểu cách tâm định vững chãi, vượt qua những ràng buộc của quá khứ, tương lai và dục vọng để hướng tới sự giác ngộ tối thượng.
Thiền định, hay còn gọi là thiền tu tập (Bhavanã Jhãna), là một phương pháp thực hành sâu sắc trong Phật giáo. Đây là quá trình hành giả tập trung vào một pháp môn nhất định nhằm trải nghiệm trực tiếp những lời dạy của Đức Phật về Thân và Tâm. Thiền định giúp chúng ta sống trọn vẹn trong khoảnh khắc hiện tại, nhận biết các hiện tượng thế gian một cách chân thật, không phán xét, không luyến tiếc quá khứ hay mong cầu tương lai, và không bị ràng buộc bởi dục vọng ở hiện tại.
Mục đích cốt lõi của giáo pháp Đức Phật là hướng dẫn con người vượt thoát khổ đau, đạt đến Giác Ngộ và Giải Thoát. Con đường dẫn đến mục tiêu cao cả này chính là Thiền Định.
Trong ngôn ngữ Phật giáo, “Thiền” thường đi đôi với “Định” (Samàdhi). Trạng thái ban đầu của Định được định nghĩa là “Nhất tâm” (Citta Ekagaya). Nhất tâm là trạng thái của thiền chứng ở mức độ tĩnh chỉ (Samatha), nhưng chưa hoàn thiện vì vẫn còn chịu ảnh hưởng của Tầm và Tứ. Khi tâm hoàn toàn ổn định, kiên cố, không còn tán loạn, Tầm và Tứ lắng dịu, đó mới được gọi là Samãdhi, tức là Định vững chắc.
Thành tựu giác ngộ của Đức Phật được biểu thị qua quá trình tu chứng bốn bậc Thiền Định: Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền và Tứ Thiền, hay còn gọi là Sơ Định, Nhị Định, Tam Định, Tứ Định.
Theo Kinh Sa Môn Quả, Đức Phật đã mô tả kinh nghiệm chứng ngộ Sơ Thiền: “Tỷ kheo ly dục, ly ác pháp, chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, với tầm với tứ”.
Ở mức độ thứ hai, Nhị Thiền, Đức Phật dạy: “Vị Tỳ Kheo ấy diệt tầm và tứ, chứng và trú nhị thiền, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm và tứ, nội tĩnh nhất tâm.” Nhờ tâm đã yên lặng, không còn bị Tầm và Tứ xao động, Nhị Thiền mang lại kết quả thù thắng hơn Sơ Thiền.
Đến mức độ thứ ba, Tam Thiền, Đức Phật nói: “Vị Tỳ Kheo ấy ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc thánh gọi là ‘xả niệm lạc trú’, chứng và trú tam thiền.” Tầng định này còn được gọi là Định Chánh Niệm Tỉnh Giác.
Mức độ cao nhất là Tứ Thiền, còn gọi là Định bất động, nơi ngôn hành, ý hành và thân hành đều không còn động. Đức Phật chia sẻ: “Vị Tỳ Khưu ấy xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú tứ thiền, không khổ, không lạc, ‘xả niệm thanh tịnh’ tức kinh nghiệm trạng thái Tâm hoàn toàn thanh tịnh, do xả sanh.”
Để đạt được các tầng Thiền này, bước đầu tiên hành giả cần “Như lý tác ý” để loại bỏ các bất thiện pháp. Đây là những yếu tố cản trở sự tự chủ nội tâm, bao gồm: tham dục, sân hận, hôn trầm – thùy miên, trạo cử – hối quá và hoài nghi. Chúng được gọi chung là “năm triền cái”.
Do đó, giai đoạn đầu của việc tu thiền là quá trình đoạn trừ “năm triền cái” và thay thế chúng bằng “năm thiền chi”. Năm thiền chi này bao gồm: Tầm, Tứ, Hỷ, Lạc và Nhất Tâm, là những yếu tố tâm lý đối nghịch và thắng vượt năm triền cái.
Hy vọng những kiến thức về Thiền Phật giáo này đã khơi mở cho bạn những hiểu biết sâu sắc hơn. Để khám phá thêm về con đường tâm linh này, bạn có thể tìm hiểu chi tiết hơn trong chuyên mục Đạo phật.
