Bài học về sự vô thường từ thiền sư Ajahn Chah, tiếp nối triết lý của Đức Phật, nhấn mạnh rằng mọi hiện hữu đều bắt nguồn từ duyên và sẽ tan biến khi duyên mãn. Giống như vạn vật hữu hình, thân thể và tâm trí chúng ta cũng luôn biến đổi không ngừng, nhắc nhở chúng ta chấp nhận và buông bỏ gánh nặng của sự già yếu. Hãy khám phá sâu hơn về ý nghĩa của ‘sống gửi thác về’ và cách đối diện với quy luật tự nhiên này tại chiasedaophat.com.
Sử dụng những lời dạy mang năng lượng tích cực và sâu sắc để giúp tâm trí thoát khỏi những suy nghĩ tiêu cực về bệnh tật và sự suy yếu của cơ thể.
Đức Phật đã dạy rằng: “Mọi thứ sinh ra do duyên hợp đều sẽ tan biến theo duyên diệt.” Thầy không mang đến của cải vật chất, mà mang đến những lời dạy quý báu của Đức Phật. Ngay cả Đức Phật với trí tuệ vô biên cũng không thể tránh khỏi quy luật sinh tử. Khi tuổi già đến, Ngài đã buông bỏ thân xác già yếu và những gánh nặng của nó. Giờ đây, bạn cũng cần tập chấp nhận khoảng thời gian mình đã hiện hữu trong thân xác này, xem đó là đủ đầy.
Thiền sư Ajahn Chah
Thân, tâm và hoàn cảnh đều vô thường
Hãy so sánh thân thể với những đồ vật đã qua sử dụng lâu năm như ly, tách, bàn ghế. Khi mới có, chúng sáng bóng và sạch sẽ. Nhưng sau một thời gian, chúng mờ đi, có cái vỡ, có cái mất, số còn lại cũng dần cũ kỹ, không còn giữ được hình dạng ban đầu. Đó chính là bản chất của chúng. Thân thể con người cũng tương tự, luôn thay đổi từ khi sinh ra, qua tuổi thơ, thanh thiếu niên cho đến tuổi già. Đức Phật dạy rằng mọi thứ hợp lại đều là vô ngã, bản chất là luôn thay đổi. Khối thịt đang suy yếu này chính là sự thật. Sinh, già, bệnh, chết là quy luật không thể tránh khỏi của thân xác. Hãy dùng trí tuệ để nhìn nhận sự thật này về chính mình.
Ngay cả khi ngôi nhà của bạn bị đe dọa bởi bão lụt hay hỏa hoạn, hãy để những sự kiện đó chỉ ảnh hưởng đến ngôi nhà, không để chúng xâm chiếm tâm trí. Nếu có bão lụt, đừng để tâm trí bị nhấn chìm. Nếu có hỏa hoạn, đừng để tâm trí bị thiêu đốt. Chỉ những gì bên ngoài mới bị ảnh hưởng. Hãy để tâm buông xả mọi ràng buộc. Thời điểm đã đến. Bạn đã sống một thời gian dài, mắt đã thấy bao cảnh, tai đã nghe bao âm thanh, tâm đã trải qua vô vàn kinh nghiệm. Tất cả chỉ là kinh nghiệm. Những món ăn ngon, vị lạ, những cảnh đẹp, âm thanh du dương, hay cả những điều không vừa ý, tất cả chỉ là những trải nghiệm nhất thời.
Đức Phật dạy rằng không ai, dù là người hay thú, giàu hay nghèo, già hay trẻ, có thể tồn tại mãi mãi trong một trạng thái nhất định. Mọi thứ đều sẽ thay đổi và rời đi. Đây là sự thật không thể chối cãi. Điều chúng ta có thể làm là quán chiếu về tâm và thân để thấy sự vô ngã, nhận ra rằng chúng không phải là “ta” hay “của ta”, mà chỉ là những thực tại tạm thời. Giống như ngôi nhà này, nó chỉ là của bạn trên danh nghĩa, bạn không thể mang nó đi theo. Tài sản, của cải, gia đình, thân quyến cũng vậy, tất cả chỉ là danh nghĩa, họ thuộc về tự nhiên, không thực sự thuộc về bạn.
Đức Phật dạy chúng ta phải thấy rõ như vậy và xả bỏ đi những ràng buộc. Hãy an trú nơi tâm niệm buông xả này dù cho con có cảm thấy mệt mỏi, kiệt sức.
Chân lý này áp dụng cho tất cả mọi người, kể cả Đức Phật và các vị Thánh tăng. Điểm khác biệt là họ nhìn mọi sự đúng như bản chất của chúng và chấp nhận điều đó. Vì vậy, chúng ta cần quán chiếu về thân thể, từ đầu đến chân, để nhận ra liệu có gì thanh tịnh hay trường tồn không. Thân xác này thường xuyên suy hoại và không thuộc về chúng ta. Đó là lẽ tự nhiên vì mọi hiện tượng do duyên hợp đều thay đổi. Nguồn gốc của đau khổ không phải ở thân thể mà ở suy nghĩ sai lầm. Khi ta nhìn nhận sự vật sai lệch, ta sẽ lầm lạc.
Hãy xem như dòng nước trên sông. Nước chảy xuôi từ nguồn, không bao giờ chảy ngược. Đó là bản chất của nó. Nếu ai đó đứng bên bờ sông và điên cuồng mong muốn nước chảy ngược, họ sẽ đau khổ vì suy nghĩ sai lầm này. Nếu có chánh kiến, họ sẽ nhận ra nước tất yếu phải chảy xuôi và sẽ không còn cảm thấy bực bội, bất an.
Dòng nước chảy xuôi cũng ví như thân xác. Thân thể bạn đã từng trẻ trung, giờ đang già đi và tiến dần đến cái chết. Đừng mơ ước điều gì khác hơn, vì đó là điều ta không thể thay đổi. Đức Phật dạy chúng ta phải thấy rõ và buông bỏ những ràng buộc. Hãy an trú trong tâm niệm buông xả, dù cảm thấy mệt mỏi. Hít thở sâu và tập trung tư tưởng vào câu niệm Phật. Hãy biến điều này thành thói quen.
Càng mệt mỏi càng cần chuyên tâm tập trung để đối mặt với cơn đau. Khi cảm thấy mệt, hãy dừng mọi vọng tưởng, tập trung vào hơi thở và niệm Phật trong tâm. Buông bỏ mọi vấn đề bên ngoài, đừng vướng mắc vào suy tư về con cái, người thân, hay bất cứ điều gì. Hãy buông xả, nhiếp tâm theo dõi hơi thở cho đến khi tâm trở nên tinh tế, cảm thọ mờ dần và chỉ còn lại trạng thái tỉnh thức, sáng suốt. Khi đó, cơn đau sẽ tự lắng xuống.
Khi tiễn biệt người thân, chúng ta dõi theo cho đến khi họ khuất bóng. Hãy theo dõi hơi thở tương tự. Nếu hơi thở thô, nhận biết đó là thô. Nếu hơi thở vi tế, nhận biết đó là vi tế. Khi hơi thở ngày càng nhẹ, hãy tiếp tục theo dõi, giữ tâm tỉnh táo. Dần dần, tâm sẽ không còn nhận thức về hơi thở mà ở trong trạng thái tỉnh thức hoàn toàn. Đó gọi là “tri kiến Phật”, sự tỉnh thức và sáng suốt trong tâm, chỉ cho tính giác ngộ, linh mẫn, trí tuệ. Khi đạt đến đó, ta sẽ thấy tâm và Phật là một.
Vì vậy, hãy buông xả, quên đi mọi thứ để chỉ còn sự hiểu biết sáng suốt trong tâm. Đừng để bị mê hoặc bởi ảo giác hay âm thanh. Hãy xả bỏ chúng, đừng ôm ấp bất cứ điều gì. Đừng lo lắng về quá khứ hay tương lai, hãy để tâm tĩnh lặng và bạn sẽ đạt đến trạng thái “không”, nơi không có tiến, không có thoái, không có dừng lại, không có gì để bám víu hay ràng buộc. Bởi vì bản ngã, cái “tôi” hay “của tôi” đã tan biến.
Thực hành Pháp, con đường giải thoát khỏi vòng sinh tử, là việc chúng ta phải tự làm. Hãy tiếp tục buông xả và tìm hiểu Đạo lý. Đừng lo lắng cho gia đình, vì tương lai họ cũng sẽ trải qua điều tương tự. Không ai trên thế giới này thoát khỏi định mệnh đó.
Đức Phật dạy chúng ta phải buông bỏ mọi sự giả hợp không thật. Khi buông bỏ được, bạn sẽ thấy chân lý. Ngay cả khi đang suy nghĩ, hãy suy nghĩ bằng trí tuệ, tránh những ý tưởng si mê. Nếu nghĩ về con cái, hãy nghĩ với sự hiểu biết, không mù quáng. Hướng tâm về đâu, hãy hiểu rõ bản chất của điều đó. Khi có trí tuệ, bạn có thể buông bỏ dễ dàng và không còn đau khổ. Tâm bạn sẽ trong sáng, an lạc và vững chắc. Hiện tại, hãy nương vào hơi thở làm phương tiện trợ giúp. Đây là việc bạn phải tự làm. Người khác làm việc của họ, bạn có trách nhiệm riêng. Đừng ôm lấy trách nhiệm của người khác. Buông bỏ sẽ giúp tâm trí yên ổn. Trách nhiệm duy nhất của bạn bây giờ là chuyên chú vào tâm mình và làm cho nó an bình. Hãy để việc khác cho người khác lo. Sắc, thanh, hương, vị – hãy để người khác lo. Nếu có bất cứ điều gì khởi lên, như sợ hãi, đau đớn hay lo lắng, hãy nói với nó: “Đừng làm phiền tôi. Tôi không còn can dự gì nữa.” Hãy tự nhủ như vậy cho đến khi thấy được Pháp.
Pháp là gì? Mọi sự đều có thể gọi là pháp. “Thế gian” là trạng thái tinh thần bị kích động bởi những suy nghĩ như: “Người này sẽ làm gì? Người kia sẽ làm gì?”. Ngay cả một niệm sợ hãi cái chết hay đau đớn cũng là thế gian. Hãy buông bỏ thế gian! Nếu để nó xâm chiếm ý thức, tâm trí sẽ tối tăm và không còn nhận thấy chính nó. Vì vậy, mỗi khi có niệm khởi lên, hãy nói: “Đây không phải là việc tôi phải bận tâm. Nó là vô thường, không mang lại sự thỏa mãn và trống rỗng.”
Mong muốn sống lâu dài sẽ dẫn đến đau khổ. Nhưng mong muốn chết nhanh chóng cũng là đau khổ. Nhân duyên không thuộc về chúng ta, chúng vận hành theo quy luật tự nhiên. Chúng ta không thể thay đổi tình trạng thể chất của mình. Ta có thể làm đẹp nó trong một thời gian, nhưng khi tuổi già đến, mọi người đều như nhau. Đó là điều ta phải chấp nhận với thân vô thường này. Tuy nhiên, đối với tâm trí, ta có thể cải thiện và đưa nó đến chân mỹ.
Ai cũng có thể xây nhà bằng vật liệu, nhưng Đức Phật dạy rằng ngôi nhà đó không phải là nhà đích thực của ta, chỉ là của ta trên danh nghĩa. Đó là nhà thế gian và sẽ đi theo con đường của thế gian. Ngôi nhà đích thực của ta là sự an bình trong tâm. Một ngôi nhà vật chất bên ngoài có thể đẹp đẽ nhưng không mang lại sự an bình, mà còn mang theo lo âu. Vì vậy, đó không phải là mái nhà đích thực, nó ở ngoài ta và ta sẽ phải bỏ lại. Đó không phải là nơi ta có thể ở mãi mãi vì nó không thuộc về ta, nó là một phần của thế gian. Thân thể cũng vậy, ta tưởng nó là ta, là “tôi” và “của tôi”, nhưng thực sự không phải vậy, nó cũng chỉ là một ngôi nhà thế gian khác. Thân con đã trải qua quá trình tự nhiên từ lúc sinh ra đến nay, nay đã già yếu, bệnh hoạn, bạn không thể ngăn cấm điều đó, đó là lẽ tự nhiên. Khi nhận thấy thân xác phải già đi và chết, bạn sẽ tìm thấy sức mạnh và nghị lực. Dù bạn có muốn thân này kéo dài tuổi thọ đến đâu, nó cũng không thể.
Đức Phật dạy:
Anicca vata sankhara
Uppadavayadhammino
Upajjjhitva nirujjhanti
Tesam vupasamo sukho.
Chữ sankhara (samskara) trong tiếng Phạn chỉ thân ngũ uẩn. Thân ngũ uẩn là vô thường và bất định, vừa hình thành đã biến đi, vừa khởi lên đã qua mất. Giống như hơi thở, vừa vào lại phải ra, đó là lẽ tự nhiên. Hít vào và thở ra luân phiên, có sự thay đổi. Thân ngũ uẩn tồn tại qua sự thay đổi. Bạn có thể thở ra mà không hít vào không? Nếu có thể, điều đó có tốt hơn không? Hay chỉ có thể hít vào? Chúng ta mong muốn mọi thứ thường tồn nhưng không thể. Hơi thở vào rồi phải ra, ra rồi lại vào, đó là điều tự nhiên. Một khi đã sinh ra, chúng ta sẽ già đi, bệnh tật và chết. Đó là điều hoàn toàn tự nhiên. Bởi vì thân ngũ uẩn đã hoàn thành vai trò của nó, và hơi thở luân phiên, nên nhân loại mới còn tồn tại.
Ngay khi sinh ra, chúng ta đã bắt đầu chết. Sự sinh và tử của chúng ta là một. Giống như cái cây: có rễ thì phải có cành. Có cành lá thì phải có rễ. Không thể có cái này mà không có cái kia. Thật nực cười khi con người đối diện với cái chết lại đau đớn, sợ hãi, buồn rầu, trong khi lại vui mừng khi có người sinh ra. Nếu muốn khóc, hãy khóc khi có người sinh ra. Bởi vì sinh tức là tử, tử tức là sinh, rễ là cành, cành là rễ. Nếu cần khóc, hãy khóc cho cái rễ, khóc cho sự sinh ra. Hãy nhìn kỹ: nếu không có sinh, làm sao có tử.
Đừng suy nghĩ nhiều. Chỉ cần biết rằng, “Mọi sự đều phải như vậy”. Hiện tại, không ai có thể giúp bạn, gia đình hay tài sản của bạn không thể làm được điều đó. Chỉ có chánh niệm, sự tỉnh thức mới có thể giúp bạn lúc này.
Vậy đừng ngần ngại gì nữa. Hãy buông bỏ hết đi. Dù bạn không buông bỏ, mọi thứ cũng sẽ rời đi. Bạn có thấy không, trên cơ thể bạn, các bộ phận đang dần suy thoái. Tóc ngày nào còn đen nhánh, nay đã rụng đi. Nó đang rời bỏ bạn. Mắt bạn từng sáng và mạnh mẽ, giờ mờ yếu. Khi các bộ phận kiệt lực, chúng sẽ rời đi. Đây không phải là nhà của chúng. Khi còn là trẻ con, răng bạn chắc khỏe; giờ chúng lung lay; có thể bạn phải dùng răng giả. Mắt, tai, mũi, lưỡi – tất cả đều sẵn sàng rời đi vì đây không phải là nhà của chúng. Bạn không thể xem thân ngũ uẩn này như nhà của mình mãi mãi, bạn chỉ có thể ở trong đó một thời gian ngắn rồi lại ra đi. Giống như người ở thuê cố giữ ngôi nhà nhỏ bé của mình, với đôi mắt mờ dần, răng yếu đi, tai lãng tai, thân thể không còn khỏe mạnh, mọi thứ dần rời xa. Vậy bạn không cần lo lắng gì hết bởi vì đây không phải là nhà thật của bạn, đây chỉ là chỗ trú ẩn tạm thời.
Tất cả những gì đang hiện hữu rồi sẽ không còn nữa. Hãy nhìn cơ thể bạn. Có cái gì còn giữ được hình dạng xưa cũ không? Da bạn có mịn như ngày nào, tóc có xanh như thời ấy không? Không có gì còn nguyên vẹn. Nhưng bản chất của mọi sự là như vậy. Khi đến lúc chung cuộc, các duyên hợp phải tan rã. Ta không thể tin cậy vào thế giới này – đó chỉ là vòng xoay vô tận của xao động, phiền não, lạc thú và đau khổ. An lạc không có ở nơi đây.
Trong mỗi giây mỗi phút chúng ta đều đang trải qua sự sanh và tử của mình.
Khi không có ngôi nhà đích thực, chúng ta là những lữ khách lang thang không mục đích, nay đây mai đó, dừng chân một nơi được ít lâu rồi lại ra đi. Khi chưa trở về nhà thực sự, chúng ta sẽ còn cảm thấy bất an dù làm gì chăng nữa, giống như người rời quê hương đi tha phương cầu thực. Chỉ khi trở về nhà mới có thể thảnh thơi và yên tâm.
Trên thế giới này không đâu có sự an bình thực sự. Người nghèo không yên ổn, kẻ giàu sang cũng vậy. Người lớn không an lạc, trẻ con cũng không an tâm, người ít học không sung sướng, người học nhiều cũng vậy. Không có sự an lạc ở đâu cả. Đó là bản chất của thế giới này. Người không có tiền khổ đau, nhưng người nhiều tiền cũng vậy. Trẻ con, người lớn, người già, tất cả đều đau khổ. Cái khổ của tuổi già, tuổi trẻ, sự giàu sang, nghèo khó – nơi đâu cũng chỉ có sự đau khổ.
Cái thân của bạn đang đau yếu và cái tâm nhận biết sự đau yếu đó đều gọi là pháp (dharma). Những gì không hình tướng như tư tưởng, cảm thọ, được gọi là namadharma. Cái thân đau yếu bệnh hoạn được gọi là rupadharma. Cái vật chất là pháp và cái không vật chất cũng là pháp.
Như vậy, chúng ta sống với pháp, sống trong pháp, và chính chúng ta là pháp. Thật sự không có bản thể nào cả, mà chỉ có những pháp liên tục khởi lên rồi diệt đi, vì bản chất chúng là như vậy. Trong mỗi giây mỗi phút, chúng ta đều đang trải qua sự sinh và tử của mình. Mọi sự đều phải như vậy.
Dịch từ “Introduction to The Buddha and his Teachings”
Những lời dạy sâu sắc của Thiền sư Ajahn Chah về sự vô thường và buông bỏ là những bài học quý giá cho hành trình tìm kiếm an lạc. Để hiểu sâu hơn về con đường giải thoát này, mời bạn khám phá thêm trong chuyên mục Đạo phật.
