Thiền sư Thích Nhất Hạnh mang đến một góc nhìn mới mẻ về bản chất của tình yêu, vượt ra ngoài những định nghĩa thông thường. Trong cuốn sách “How to Love”, Người chỉ ra rằng sự thấu cảm chân thành đối với nỗi đau của đối phương chính là nền tảng cốt lõi. Hãy khám phá trí tuệ sâu sắc về tình yêu qua những lời dạy giản dị của Thiền sư, được chia sẻ tại Chiasedaophat.
Tình yêu đích thực bắt nguồn từ sự thấu hiểu sâu sắc
Chúng ta thường cố gắng định nghĩa tình yêu bằng những ngôn từ hoa mỹ, phân tích nó dưới góc độ tâm lý học, triết học hay thậm chí là xây dựng một công thức toán học. Tuy nhiên, với những ai đã từng trải nghiệm tình yêu một cách trọn vẹn, họ đều hiểu rằng tình yêu vẫn luôn là một điều bí ẩn, có lẽ là bí ẩn lớn nhất trong trải nghiệm của con người. Học cách đối diện và thể hiện tình yêu bằng tất cả sự chân thành của bản thân chính là vũ điệu của cuộc sống.
Cuốn sách “How to Love” (Cách để yêu) của Thiền sư Thích Nhất Hạnh là một tập hợp những lời dạy giản dị nhưng chứa đựng trí tuệ sâu sắc về khía cạnh quý giá và phức tạp nhất của con người.
Yêu một người là thấu hiểu đầy đủ những đau khổ của họ.
Thông qua việc áp dụng những lời dạy của đạo Phật, Thiền sư đã truyền tải những thông điệp tinh tế bằng ngôn ngữ và phép ẩn dụ dễ hiểu, chạm đến những trăn trở cốt lõi nhất của con người. Để thấu hiểu những lời dạy này, người đọc cần gạt bỏ những định kiến, đặc biệt là xu hướng tự vệ của văn hóa phương Tây, vốn có thể bác bỏ những điều chân thật, giản dị và mộc mạc, chỉ vì chúng quá đỗi chân thật và thành thật.
Cốt lõi trong triết lý của Thiền sư Thích Nhất Hạnh là quan niệm: “Thấu hiểu là tên gọi khác của tình yêu”. Điều này có nghĩa là để yêu một người, chúng ta phải thấu hiểu trọn vẹn nỗi khổ của họ. Trong đạo Phật, “khổ” không chỉ giới hạn ở đau đớn thể xác mà còn bao gồm mọi trạng thái không thỏa mãn về tinh thần hay tâm cảm. Khi chúng ta thấu hiểu những gì người khác thực sự cần, ngay cả về mặt lý thuyết, chúng ta cũng có thể dần vượt qua những chấp niệm để đạt đến sự hiểu biết rộng lớn hơn. Thiền sư đã minh họa điều này bằng một ẩn dụ sâu sắc:
Nếu bạn cho một nhúm muối vào một chén nước, nước sẽ trở nên không thể uống được. Nhưng nếu bạn đổ nhúm muối đó vào một dòng sông, mọi người vẫn có thể sử dụng nước sông để sinh hoạt. Dòng sông rộng lớn, có khả năng đón nhận, ôm trọn và chuyển hóa. Tương tự, khi trái tim chúng ta còn nhỏ hẹp, sự thấu hiểu và lòng từ bi của chúng ta bị giới hạn, dẫn đến khổ đau. Chúng ta khó chấp nhận và tha thứ cho lỗi lầm của người khác, đòi hỏi họ phải thay đổi. Nhưng khi trái tim rộng mở, những điều đó không còn gây khổ đau nữa. Chúng ta có nhiều sự thấu hiểu và lòng từ bi hơn, có thể đón nhận người khác, chấp nhận con người thật của họ, từ đó tạo cơ hội cho họ thay đổi.
Làm thế nào để mở rộng trái tim?
Khi chúng ta nuôi dưỡng và hỗ trợ cho hạnh phúc của chính mình, chúng ta đồng thời nuôi dưỡng khả năng yêu thương của mình. Đó là lý do tình yêu gắn liền với việc học cách vun bồi hạnh phúc.
Thấu hiểu nỗi khổ của một người là món quà quý giá nhất bạn có thể trao tặng. Thấu hiểu chính là tình yêu. Nếu thiếu sự thấu hiểu, tình yêu không thể tồn tại.
Tuy nhiên, tình yêu là một “tương tác tích cực” có thể học hỏi. Chúng ta thường hình thành những khuôn mẫu thấu hiểu hoặc hiểu lầm từ sớm thông qua sự thẩm thấu và bắt chước, thay vì chủ động kiến tạo. Triết lý phương Tây cũng nhấn mạnh vai trò của “sự cộng hưởng tích cực” trong việc học yêu thương. Thiền sư Thích Nhất Hạnh chia sẻ:
Nếu cha mẹ chúng ta không yêu thương và thấu hiểu lẫn nhau, làm sao chúng ta biết được tình yêu là gì? Di sản quý giá nhất mà cha mẹ để lại cho con cái chính là hạnh phúc của chính họ.
Cha mẹ có thể để lại tài sản vật chất như tiền bạc, nhà cửa, đất đai, nhưng nếu họ không hạnh phúc, thì đó không phải là di sản trọn vẹn. Khi cha mẹ hạnh phúc, đó mới là món quà thừa kế giá trị nhất.
Di sản quý giá nhất mà cha mẹ để lại cho con cái là hạnh phúc của chính họ.
Thiền sư cũng chỉ ra sự khác biệt căn bản giữa mê đắm và tình yêu đích thực. Mê đắm thường thay thế sự thấu hiểu thực tế về một người bằng những hình dung lý tưởng hóa. Ông giải thích:
Thông thường, chúng ta yêu ai đó không phải vì chúng ta thực sự yêu và hiểu họ, mà vì họ giúp chúng ta tạm quên đi nỗi khổ của mình. Khi chúng ta học cách yêu và hiểu chính mình, có lòng từ bi với bản thân, chúng ta mới có thể thực sự yêu và hiểu người khác.
Sự hiểu biết chưa trọn vẹn của chúng ta, vốn bắt nguồn từ những ảo tưởng và ham muốn không thực tế, đã được Thiền sư mô tả một cách sắc sảo:
Đôi khi, chúng ta cảm thấy trống rỗng, vô nghĩa, thiếu thốn một điều gì đó. Chúng ta không rõ nguyên nhân, cảm giác mơ hồ nhưng lại rất mạnh mẽ.
Chúng ta mong đợi một điều gì đó tốt đẹp hơn để cảm thấy bớt cô đơn, bớt trống trải. Khao khát thấu hiểu bản thân và cuộc đời là một mong muốn sâu sắc, đi kèm với khát vọng mãnh liệt được yêu và yêu thương.
Chúng ta sẵn sàng yêu và được yêu. Nhưng vì cảm giác trống rỗng, chúng ta cố gắng tìm kiếm một đối tượng cho tình yêu của mình. Đôi khi, chúng ta dành thời gian tìm kiếm người yêu mà không có đủ thời gian để hiểu chính mình.
Khi nhận ra rằng mọi hy vọng và mong đợi đều không được đáp ứng bởi đối tượng đó, chúng ta lại tiếp tục cảm thấy trống rỗng. Bạn tìm kiếm một thứ gì đó, nhưng lại không biết rõ đó là gì.
Bên trong mỗi người luôn tồn tại một khao khát và mong đợi không ngừng; sâu thẳm bên trong, bạn vẫn chờ đợi điều tốt đẹp hơn sẽ đến. Đó là lý do bạn kiểm tra email nhiều lần trong ngày!
Tình yêu đích thực, theo Thiền sư, bao gồm bốn yếu tố cốt lõi: từ tâm (loving-kindness), bi tâm (compassion), hỷ tâm (sympathetic joy) và xả tâm (equanimity). Những yếu tố này mang lại “phẩm tính thần thánh” cho tình yêu. Yếu tố đầu tiên, từ tâm, giúp chúng ta đối thoại với nỗi đau của chính mình và khả năng thấu hiểu người mình yêu:
Hãy xây dựng ngôi nhà bên trong bạn bằng cách chấp nhận và yêu thương, chữa lành chính mình.
Bản chất của từ tâm là mang lại hạnh phúc cho người khác. Bạn có thể là ánh nắng mặt trời soi sáng cho người khác.
Bạn không thể mang hạnh phúc đến cho người khác nếu bạn chưa hạnh phúc. Vì vậy, hãy xây dựng ngôi nhà bên trong bạn bằng cách chấp nhận con người thật của mình, học cách yêu thương và chữa lành cho chính mình.
Hãy thực tập chánh niệm để tạo ra những khoảnh khắc hạnh phúc và niềm vui cho bản thân. Khi đó, bạn sẽ có những gì để trao tặng cho người khác.
[…]
Nếu bạn có đủ sự thấu hiểu và tình yêu, mỗi khoảnh khắc trong ngày – dù là chuẩn bị bữa sáng, lái xe, làm vườn hay bất cứ hoạt động nào khác – đều có thể trở thành khoảnh khắc của niềm vui.
Mối quan hệ tương quan giữa bản thân và người khác còn được thể hiện qua yếu tố thứ tư, xả tâm (upeksha), nghĩa là “sự toàn vẹn” và “không phân biệt đối xử”:
Trong một mối quan hệ sâu sắc, không có ranh giới rõ rệt giữa bạn và người kia. Bạn là họ, và họ là bạn. Nỗi đau của bạn là nỗi đau của họ. Sự thấu hiểu của bạn về nỗi đau của chính mình giúp người bạn yêu trải qua ít khổ đau hơn. Nỗi đau và hạnh phúc không còn là vấn đề cá nhân. Điều xảy ra với người bạn yêu cũng xảy ra với bạn, và ngược lại.
[…]
Trong tình yêu đích thực, không còn sự phân chia hay phân biệt đối xử. Hạnh phúc của họ là hạnh phúc của bạn. Nỗi đau của bạn là nỗi đau của họ. Bạn không còn có thể nói: “Đó chỉ là vấn đề của anh ấy/cô ấy mà thôi.”
Bạn càng hiểu, bạn càng yêu; bạn càng yêu, bạn càng hiểu. Tình yêu và sự thấu hiểu là hai mặt của cùng một thực tại.
Bên cạnh bốn yếu tố cốt lõi, lòng tin (trust) và sự tôn trọng (respect) là những “tiền tệ” thiết yếu cho sự tương hỗ sâu sắc trong tình yêu:
Khi yêu ai đó, chúng ta cần có lòng tin và sự tin cậy. Tình yêu thiếu vắng lòng tin thì chưa phải là tình yêu trọn vẹn. Quan trọng hơn hết, bạn phải có lòng tin, sự tôn trọng và tin tưởng vào chính mình, tin rằng mình có bản chất từ bi và tốt đẹp. Bạn là một phần của vũ trụ, được tạo nên từ các vì sao.
Khi nhìn vào người mình yêu, bạn thấy họ cũng được tạo nên từ các vì sao và chứa đựng sự bất diệt bên trong. Nhìn theo cách này, sự tôn trọng sẽ tự nhiên nảy sinh. Tình yêu đích thực không thể hình thành nếu thiếu lòng tin và sự tôn trọng đối với bản thân và người khác.
Cơ chế cơ bản để thiết lập lòng tin và sự tôn trọng chính là lắng nghe – một khả năng thường được đề cao bởi các nhà triết học, chuyên gia trị liệu và người lớn tuổi, khuyên chúng ta nên trau dồi một “sự miễn dịch đặc biệt” để lắng nghe.
Khi Thiền sư Thích Nhất Hạnh diễn đạt sự thật hiển nhiên này bằng ngôn từ nhẹ nhàng, duyên dáng, nó vượt qua sự hoài nghi của những nhà tư tưởng hiện đại và chạm thẳng vào trái tim người đọc:
Yêu mà không biết cách yêu sẽ làm tổn thương người mình yêu. Để biết cách yêu họ, chúng ta phải thấu hiểu họ. Để thấu hiểu họ, chúng ta cần lắng nghe.
[…]
Khi yêu một người, bạn nên có khả năng mang lại sự khuây khỏa và giúp họ giảm nhẹ nỗi đau. Đó là một nghệ thuật.
Nếu bạn không hiểu nguồn gốc nỗi đau của họ, bạn không thể giúp đỡ họ, giống như bác sĩ không thể chữa bệnh nếu không biết nguyên nhân. Bạn cần hiểu nguồn gốc nỗi đau của người bạn yêu để có thể an ủi họ.
[…]
Bạn càng hiểu, bạn càng yêu; bạn càng yêu, bạn càng hiểu. Hai điều này là hai mặt của cùng một thực tại. Tâm của tình yêu và tâm của sự thấu hiểu là một.
Dựa trên câu nói nổi tiếng của học giả thiền D.T. Suzuki: “Chúng ta sống trong vỏ ốc của cái tôi – thứ khó khăn nhất để lột bỏ.” Thiền sư Thích Nhất Hạnh nhìn nhận quan điểm này theo hai khía cạnh, rằng “cái tôi” có thể ngăn cản sự thấu hiểu – sự tương tức (interbeing) – một thuật ngữ đầy chất thơ và chính xác của ông, để diễn tả bản chất của tình yêu:
Thường, khi nói “tôi yêu bạn”, chúng ta tập trung nhiều vào ý niệm “tôi” – người đang thực hiện hành động yêu, mà ít chú ý đến chất lượng của tình yêu muốn trao cho người khác.
Điều này xảy ra vì chúng ta bị cuốn vào ý niệm về bản thân. Chúng ta nghĩ rằng mình có một bản thể riêng biệt. Tuy nhiên, không có gì là tồn tại độc lập, tách rời. Một bông hoa được tạo nên từ những yếu tố không phải là hoa, như ánh sáng mặt trời, nước, và không khí.
Nỗi đau của họ là nỗi đau của bạn và hạnh phúc của bạn là hạnh phúc của họ. Với góc nhìn này, bạn sẽ nói và hành động khác đi, giúp vơi bớt nhiều khổ đau.
Nếu loại bỏ tất cả những yếu tố không phải là hoa khỏi bông hoa, sẽ không còn bông hoa nào nữa. Bông hoa không thể tự mình xuất hiện mà phải “tương tức” (interbeing) với tất cả mọi thứ.
Con người cũng vậy. Chúng ta không thể tồn tại đơn độc. Chúng ta chỉ có thể tương tức lẫn nhau. Tôi được tạo nên từ những yếu tố không phải là tôi, như đất, mặt trời, cha mẹ, tổ tiên.
Trong một mối quan hệ, nếu bạn có thể nhìn thấy bản chất tương tức giữa bạn và người kia, bạn sẽ nhận ra rằng nỗi đau của họ là nỗi đau của bạn, và hạnh phúc của bạn là hạnh phúc của họ. Với góc nhìn này, cách bạn nói và hành động sẽ thay đổi, tự thân điều đó có thể làm vơi đi rất nhiều khổ đau.
Để hiểu sâu sắc hơn về những lời dạy của Thiền sư Thích Nhất Hạnh về tình yêu và sự thấu hiểu, mời bạn khám phá thêm các bài viết trong chuyên mục Đạo phật.
