Trong nhịp sống hiện đại hối hả, việc tìm kiếm sự bình an nội tâm đôi khi trở nên xa vời. Lời dạy của Đức Phật về sống thiểu dục tri túc, dù không mới, lại mang đến một góc nhìn sâu sắc về hạnh phúc đích thực, khác biệt hoàn toàn với lối chạy theo vật chất. Khám phá triết lý này giúp ta nhận ra đâu là cội nguồn của phiền muộn và cách giải thoát khỏi vòng xoáy tham ái, tìm về sự tĩnh tại qua trang Chiasedaophat.
Lời dạy của Đức Phật về thiểu dục tri túc (ít ham muốn, biết đủ) dường như đang đối lập với xu hướng của xã hội hiện đại, nơi con người không ngừng theo đuổi thành công và sự đủ đầy về vật chất. Tuy nhiên, liệu lối sống này có thực sự lỗi thời, hay chúng ta đang hiểu sai và áp dụng chưa đúng lời dạy cao quý này?
Giải mã ý nghĩa Thiểu dục tri túc
Thiểu dục tri túc không đơn thuần là kìm hãm sự tiến bộ hay an phận. Cách hiểu này là một sự diễn giải nông cạn, đi lệch khỏi tinh thần cốt lõi trong lời dạy của Đức Phật. Lòng tham của con người là vô đáy, như câu ngạn ngữ “Bể kia dễ lấp, túi tham khó đầy” đã chỉ ra. Chính lòng tham vô hạn này là nguồn cơn của sự bất hạnh, dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực cho cá nhân và xã hội. Nhu cầu của con người không có điểm dừng: từ ăn uống, mặc, ở đến danh vọng, quyền lực. Sự truy cầu không ngừng này tạo ra gánh nặng phiền não.
Đức Phật đã chỉ dạy về hai cực đoan mà người xuất gia cần tránh xa.
Đức Phật đã dạy: “Này các Tỳ kheo, hai cực đoan này người xuất gia không nên thực hành”. Hai cực đoan đó là: một là chuyên tâm tham đắm dục lạc thấp hèn, không xứng đáng và không mang lại lợi ích; hai là chuyên tâm khổ hạnh, tự gây đau khổ, cũng không xứng đáng và không mang lại lợi ích.
Đức Phật không khuyến khích lối sống ép xác khổ hạnh, cũng không tán thành việc đắm chìm trong dục lạc. Bởi lẽ, cả hai con đường này đều là nguyên nhân dẫn đến khổ đau. Chúng ta thường khổ đau vì tiền bạc, sắc đẹp, danh vọng, hay thậm chí là những nhu cầu cơ bản như ăn uống và nghỉ ngơi.
Khi không đủ tiền để đáp ứng những mong cầu cá nhân, phiền não sẽ nảy sinh, thúc đẩy chúng ta tìm mọi cách để kiếm tiền. Sự thiếu thốn về tài chính có thể dẫn đến cảm giác bế tắc, khó chịu và tuyệt vọng. Tương tự, khi không có được nhan sắc hay địa vị xã hội như mong muốn, con người dễ rơi vào trạng thái đau khổ, tủi thân, ganh ghét và đố kỵ. Việc không ngừng mưu cầu danh vọng, địa vị có thể dẫn đến những hành động tiêu cực, gây hại cho người khác, khiến tâm trí luôn bất an, không có giây phút nào thật sự thanh thản.
Sự thiếu thốn về tài chính có thể dẫn đến cảm giác bế tắc, khó chịu và tuyệt vọng.
Ngay cả trong những nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, sự không biết đủ cũng gây ra phiền muộn. Món ăn không hợp khẩu vị cũng khiến ta khó chịu, buồn phiền, luôn mong muốn được ăn ngon, ăn nhiều. Giấc ngủ không đủ cũng sinh ra sự cáu gắt, khó chịu, mong muốn được ngủ kỹ, ngủ nhiều.
Nguyên nhân sâu xa của những khổ đau này là do chúng ta đang trở thành nô lệ của lòng tham, bị nó điều khiển và khống chế. Lòng tham không được thỏa mãn dẫn đến vô vàn khổ não.
Kinh Thủy Sám có câu: “Người biết đủ tuy nằm dưới đất vẫn lấy làm an vui, người không biết đủ dù ở thiên đường cũng không vừa ý”. Điều này giải thích tại sao nhiều người giàu có lại không tìm thấy hạnh phúc, trong khi người nghèo lại có thể sống an vui. Sự giàu có hay thiếu thốn không hoàn toàn phụ thuộc vào vật chất, mà quan trọng hơn là ở tư tưởng và cách nhìn nhận của mỗi người.
Đây chính là lý do Đức Phật dạy về hạnh thiểu dục tri túc cho người Phật tử. Lối sống này không hề kìm hãm sự phát triển, mà là phương thuốc đối trị với lòng tham vô đáy, nguồn cơn của mọi phiền não mà con người hiện đại đang mắc kẹt. Thiểu dục tri túc là một trạng thái tâm lý, một cách sống.
“Người biết đủ tuy nằm dưới đất vẫn lấy làm an vui, người không biết đủ dù ở thiên đường cũng không vừa ý”.
Lợi ích khi thực hành Thiểu dục tri túc
Khi giảm bớt ham muốn và biết đủ, chúng ta sẽ không còn bị lòng tham dẫn dắt đến những mong cầu vượt quá khả năng, từ đó giải thoát khỏi cảm giác ngột ngạt, khó chịu với thực tại. Người sống theo hạnh thiểu dục tri túc là người hạnh phúc nhất, bởi họ đạt được sự tự tại, không bị ràng buộc hay áp đặt bởi bất cứ điều gì. Họ làm chủ cuộc sống của mình, ngay cả khi đối mặt với thất bại cũng không nản lòng hay tuyệt vọng.
Hiểu và thực hành thiểu dục tri túc giúp chúng ta hài lòng với những gì đang có, dù là người nghèo cũng không cảm thấy mặc cảm, tự ti. Ngược lại, chúng ta nhận ra rằng gánh nặng khổ sở trong cuộc sống thường là do chính cách suy nghĩ của chúng ta tạo ra. Nếu xã hội thấu hiểu và thực hành lời dạy này, nhiều tệ nạn xã hội sẽ được đẩy lùi.
Phật dạy: “Đa dục chi nhân, đa cầu lợi cố, khổ não diệc đa”.
Hậu quả của lòng tham và việc xa rời lối sống Thiểu dục tri túc
Thực tế cho thấy, sự phát triển vượt bậc của vật chất trong xã hội hiện đại lại song hành với sự gia tăng của các tệ nạn như trộm cắp, lừa đảo. Con người sẵn sàng bất chấp tất cả để thỏa mãn nhu cầu cá nhân, gây ra nỗi lo lắng và bất an trong cộng đồng. Sự tham đắm địa vị cũng làm xói mòn lòng tin, suy đồi đạo đức bởi những hành vi hãm hại, đố kỵ và mưu tính. Ngược lại, một người sống chân chính, biết kiểm soát nhu cầu và an vui với những gì mình có sẽ không bao giờ gieo rắc những tiêu cực đó.
Chiến tranh, xung đột và cả những thảm họa thiên nhiên cũng có nguồn gốc sâu xa từ lòng tham của con người. Quyền lợi, tài nguyên, vị thế luôn là nguyên nhân dẫn đến tranh chấp, mâu thuẫn kéo dài. Khi lòng tham lấn át, sự thỏa hiệp và nhường nhịn trở nên khó khăn. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách vô tội vạ để thỏa mãn nhu cầu cá nhân đã dẫn đến sự cạn kiệt và những hậu quả nghiêm trọng mà chúng ta đang gánh chịu.
Nếu không kiểm soát được ham muốn, không đặt ra giới hạn, chúng ta sẽ tự hủy hoại bản thân và gây tổn hại cho xã hội. Như lời Phật dạy: “Đa dục chi nhân, đa cầu lợi cố, khổ não diệc đa” – người mong muốn nhiều, cầu lợi nhiều thì khổ não cũng nhiều.
Từ những phân tích trên, chúng ta có thể thấy rõ tầm quan trọng của lời dạy “Thiểu dục tri túc”. Trong bối cảnh xã hội hiện đại phát triển nhanh chóng, vật chất ngày càng đầy đủ nhưng phiền não dường như chưa bao giờ được giải quyết triệt để. Hiểu đúng và thực hành lời dạy của Đức Phật về thiểu dục tri túc sẽ giúp chúng ta tìm thấy sự bình an nội tâm, sống tự tại giữa cuộc đời mà không bị chi phối bởi ngũ dục (tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ).
Để khám phá sâu hơn về những lời dạy từ bi và trí tuệ của Đức Phật, hãy cùng tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
