Nằm giữa không gian thanh tịnh với đầm nước và tường hoa bao quanh, Tổ đình Tế Xuyên, nơi có lịch sử từ thời nhà Lý, không chỉ là trung tâm tín ngưỡng mà còn là cái nôi đào tạo các bậc cao tăng Phật giáo Việt Nam. Ngôi cổ tự này còn ghi dấu công ơn của phu nhân chúa Trịnh Sâm, người đã có những đóng góp to lớn trong việc trùng tu và phát triển chùa, một minh chứng cho sự gắn kết giữa Phật giáo và các tầng lớp xã hội. Khám phá thêm về lịch sử và kiến trúc độc đáo của Tế Xuyên tại chiasedaophat.com.
Tổ đình Tế Xuyên, một di tích lịch sử và văn hóa quan trọng, có nguồn gốc từ thời nhà Lý. Ngày nay, ngôi chùa không chỉ là nơi thờ phụng Đức Phật mà còn là nơi tôn kính các vị Tổ sư đã từng tu hành và viên tịch tại đây. Đặc biệt, chùa còn phối thờ phu nhân của chúa Trịnh Sâm, người có công lớn trong việc quyên góp tài vật và ruộng đất để trùng tu, tôn tạo chùa.
Dựa trên văn bia “Bảo Am tự kỷ niệm tiền tu công đức bi ký” có niên hiệu Bảo Đại thứ 12 (1937) và ghi chép trong sách “Nam Xang phong vật chí” (viết năm 1900), vào năm 1770, phu nhân của chúa Trịnh Sâm là bà An Hòa, quê ở Tế Xuyên, đã hiến cúng 10 mẫu ruộng hậu cho chùa. Để ghi nhớ công ơn to lớn này, nhân dân địa phương đã cho tạc tượng thờ phụng bà, với nghi lễ cúng bái và dâng hương quanh năm.
Không gian mặt tiền của chùa Tế Xuyên trở nên thoáng đãng và thanh tịnh nhờ có đầm nước rộng lớn phía trước, cùng hệ thống tường hoa và hai cổng hai bên.
Kiến trúc tổng thể của chùa Tế Xuyên bao gồm ba tòa nhà chính, được xây dựng theo kiểu chữ “nhị” (二) cho các tòa phía trước và chữ “đinh” (丁) cho tòa phía sau. Cùng với hệ thống tường bao che phía trước, hai dãy tăng phòng hai bên và nhà Tổ phía sau, công trình tạo nên một tổng thể kiến trúc “nội công ngoại quốc” hài hòa, kín đáo và vững chãi.
Tòa Bái đường, với năm gian và hai trái, được thiết kế theo kiểu chồng diêm hai tầng, mái lợp ngói nam truyền thống, mang đậm nét kiến trúc cổ.
Dựa trên các chữ Hán cổ được khắc trên câu đầu của tòa Bái đường, có thể xác định rằng lần trùng tu cuối cùng của chùa Tế Xuyên diễn ra vào năm đầu niên hiệu Thành Thái (1889).
Hiện tại, chùa Tế Xuyên còn lưu giữ 23 pho tượng cổ, trong đó nổi bật là các pho tượng Tam Thế, Phật Bà nghìn mắt nghìn tay và tòa Cửu Long.
Tại gian bên phải của tòa Bái đường, trên tầng hai, có một quả chuông đồng với đường kính 55cm và cao 80cm. Đây là quả chuông của chùa Bảo Am, được đúc vào năm thứ 14 niên hiệu Tự Đức (1861).
Điểm đặc biệt và giá trị nhất tại Tổ đình Tế Xuyên là bộ sưu tập khoảng 1700 bản kinh bằng gỗ, với kích thước trung bình mỗi bản khoảng 25x35cm. Bên cạnh đó, chùa còn bảo tồn nhiều bộ cửa võng, nhang án thờ, câu đối, đại tự được chạm khắc tinh xảo với nhiều đề tài sinh động, mang giá trị nghệ thuật cao.
Trong suốt thời kỳ kháng chiến chống giặc ngoại xâm, Tổ đình Tế Xuyên đã trở thành nơi đón tiếp và che chở nhiều cơ quan, đoàn thể, góp phần vào sự nghiệp cách mạng chung của dân tộc.
Theo văn bia và các truyền thuyết địa phương, Tổ đình Tế Xuyên hiện đang phụng thờ các vị Tổ sư đã từng trụ trì và tu hành tại đây. Không chỉ thực hành tu tập, các vị Tổ còn đóng góp công sức to lớn vào việc trùng tu chùa, đúc chuông, tạc tượng, ấn tống kinh Phật, biến Tế Xuyên trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng của nhiều sơn môn trong khu vực.
Tổ đình Tế Xuyên được xem là nơi khai sinh và đào tạo nhiều bậc cao tăng, những “tùng lâm thạch trụ” của Phật giáo Việt Nam.
Hải Thiên – Ân Sư Lịch Đại Trụ Trì
Đệ nhất Tổ: Sa môn Đạt Tôn, pháp hiệu Tịnh Tâm Giải Thoát, Tổ sư Tính Thức Giác Đạo. Ngài viên tịch ngày 18 tháng 10, húy Hoàng, quê quán Hải Thiên, Tiên Lữ, Hưng Yên. Ngài thuộc dòng thiền của Tổ sư Minh Châu Hương Hải, chùa Nguyệt Đường, Hưng Yên.
Đệ nhị Tổ: Tháp Hành Thiện, tự Hải Tâm, Tổ sư Khoan Hòa. Ngài viên tịch ngày 22 tháng Giêng, húy Nguyễn, quê quán Đồng Nại, Bình Giang.
Tế Xuyên Bảo Khám – Hòa Thượng Trụ Trì Lịch Đại Tổ Sư
1. Đệ Nhất Tổ: Tháp Diệu Hạnh, tự Tịch Viên, Tổ sư Thích Từ Tế. Ngài có công lao trong việc khắc bản kinh Kim Cương, Nhật Tụng và đúc chuông (năm 1850).
2. Đệ Nhị Tổ: Tháp Diệu Hạnh, tự Chiếu Trí, Tổ sư Thích Không Không. Ngài có công lao trong việc khắc bản Luận Long Thư Tịnh Độ, các bộ Tăng Hộ, Tăng Huấn, Luật Trùng Trị, Luật Sa Di.
3. Đệ Tam Tổ: Tháp Tịnh Quang, tự Phổ Tụ, Tổ sư Thích Hoàn Hoàn. Ngài đã khắc bản các bộ kinh, luật, luận: Quy Nguyên, Trùng Trị, Tỷ Khiêu Ni Sớ Sao, Di Đà Viên Trung.
4. Đệ Tứ Tổ: Tháp Hương Vân, tự Thông Hiển, Tổ sư Thích Doãn Hài hiệu Minh Đức.
5. Đệ Ngũ Tổ: Tháp Chân Thực, tự Thông Đoan, Tổ sư Thích Thiện Bản.
6. Kế đăng đời thứ 6: Tháp Hưng Đồng, tự Tâm Thiều, Hòa thượng Thích Hải Triều.
7. Kế đăng đời thứ 7: Tháp Nhân Hòa, tự Đức Hạnh, Hòa thượng Thích Nguyên Trác.
Tổ Sư – Danh Tăng Sơn Môn Tế Xuyên Bảo Khám
1. Sư tổ Thích Thông Tập, pháp hiệu Duy Tiến, tháp hiệu Hòa Bình.
2. Đại lão Hòa thượng Thích Tâm An, pháp hiệu Từ Tuệ, tháp hiệu Phổ Đồng.
3. Đại lão Hòa thượng Thích Thông Ban, pháp hiệu Nhân Hòa, tháp hiệu Hải Nhân.
4. Đại lão Hòa thượng Thích Trí Hải, pháp hiệu Thanh Thao, tháp hiệu Thanh Minh.
5. Đại lão Hòa thượng Thích Tâm Tịch, pháp hiệu Như Sơn, tháp hiệu Cao Phong.
6. Đại lão Hòa thượng Thích Tâm Nguyện, pháp hiệu Tinh Cần, tháp hiệu Nam Bình.
7. Đại lão Hòa thượng Thích Tâm Bích, pháp hiệu Trí Tịnh, tháp hiệu Phúc Thắng.
8. Đại lão Hòa thượng Thích Tâm Giác, hiệu Uyên Minh, tháp hiệu Chân Định.
Anh Văn
Tạp chí Nghiên cứu Phật học số tháng 5/2017
Chú thích:(1). Bia được khắc vào năm thứ 12 niên hiệu Bảo Đại (1937).(2). Sách do Bùi Thức, người Châu Cầu, biên soạn vào năm 1900. Đây là tài liệu chép tay hiện do ông Dương Văn Vượng, cán bộ Bảo tàng, lưu giữ.Tư liệu Bảo tàng tỉnh Nam Hà, 1996Tư liệu Cục Di sản Văn hóa
Để hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của Tổ đình Tế Xuyên trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, hãy cùng khám phá sâu hơn về chốn Tổ này trong chuyên mục Đạo phật.
