Lịch sử Phật giáo là một hành trình phát triển đầy biến động với sự hình thành của nhiều tông phái. Từ những buổi đầu khi giáo lý còn nguyên vẹn, trải qua các kỳ kết tập kinh điển, những khác biệt trong cách diễn giải và thực hành đã dần hé lộ, dẫn đến sự phân chia thành các nhánh tu hành. Khám phá sự đa dạng này giúp ta hiểu sâu hơn về con đường giải thoát mà Đức Phật đã chỉ dạy, và bạn có thể tìm hiểu thêm tại chiasedaophat.com.
Sự phân biệt giữa Phật giáo Đại thừa và Tiểu thừa là một chủ đề quan trọng, phản ánh quá trình phát triển và đa dạng hóa của giáo lý Phật Đà sau khi Ngài nhập Niết Bàn. Về cơ bản, cả hai hệ phái đều hướng đến mục tiêu giải thoát và tuân thủ lời dạy của Đức Phật, nhưng có những cách tiếp cận và diễn giải khác nhau.
Sau khi Đức Phật nhập Niết Bàn khoảng 100 ngày, các vị cao tăng đã tổ chức cuộc kết tập kinh điển lần thứ nhất. Cuộc họp này nhằm hệ thống hóa và bảo tồn những lời dạy của Đức Phật, được chia thành ba tạng: Kinh tạng, Luật tạng và Luận tạng, gọi chung là Tam Tạng.
Khoảng một thế kỷ sau, trong giáo đoàn xuất hiện những tranh luận về cách tu tập và giữ giới. Cuộc kết tập lần thứ hai tại Xá Vệ đã ghi nhận sự khác biệt giữa phái bảo thủ (Thượng tọa bộ) và phái đại chúng (Đại chúng bộ). Dù có sự khác biệt về phương pháp, cả hai phái đều giữ vững tôn chỉ cốt lõi của đạo Phật.
Phật giáo phát triển với hai hệ phái chính là Tiểu thừa và Đại thừa, cùng chia sẻ tinh thần từ lời dạy của Đức Phật.
Vào khoảng 200 năm sau, Vua Asoka (A Dục Vương) đã triệu tập cuộc kết tập lần thứ ba tại Pataliputra. Đến khoảng thế kỷ thứ I sau Tây lịch, Vua Kanishka đã tổ chức cuộc kết tập lần thứ tư tại Jalandhara. Đây là những sự kiện quan trọng định hình sự phát triển của Phật giáo.
Từ những quá trình lịch sử này, Phật giáo dần hình thành hai hệ phái lớn: Tiểu thừa và Đại thừa. Đại thừa nhấn mạnh sự tiến hóa và thích ứng với căn cơ của chúng sinh, trong khi Tiểu thừa giữ gìn nghiêm ngặt lời dạy gốc trong kinh điển.
Các Tông phái Phật giáo Tiêu biểu
Trong lịch sử phát triển, Phật giáo đã hình thành nhiều tông phái khác nhau, mỗi tông phái có cách diễn giải và thực hành riêng, nhưng đều quy về mục tiêu giải thoát.
Các Tông phái thuộc hệ Tiểu thừa
Câu Xá Tông:
Tông phái này dựa trên bộ Câu Xá Luận của Bồ Tát Thế Thân, nghiên cứu về bản chất của vạn pháp. Câu Xá Tông phân chia vạn hữu thành Pháp Vô Vi (lý thể thường trụ) và Pháp Hữu Vi (hiện tượng sinh diệt). Phương pháp giải thoát cốt lõi là thực hành Giới, Định, Tuệ để thấu hiểu quy luật nhân quả trong Tứ Diệu Đế, từ đó đạt đến Niết Bàn.
Thành Thực Tông:
Được thành lập dựa trên bộ Thành Thật Luận của ngài Harivarma, tông phái này có quan điểm về thế giới quan được chia thành hai phương diện: Thế giới môn và Đệ nhất nghĩa môn. Tông này chủ trương “Nhân không và Pháp không”, khẳng định cả người và pháp đều không có tự tính cố định. Việc thực hành Diệt đế được xem là đủ để đạt an lạc và giải thoát.
Các Tông phái thuộc hệ Đại thừa
Luật tông:
Luật tông lấy giới luật làm nền tảng tu hành. Luận sư Đạo Tuyên, dựa trên Tứ Phần Luật, đã phát triển tông phái này tại Trung Hoa. Luật tông tin rằng việc giữ giới thanh tịnh sẽ dẫn đến tâm định tĩnh, trí tuệ phát sinh và chân tâm hiển lộ. Tông này nhấn mạnh sự nghiêm trì các quy luật giới luật, bao gồm các quy định chi tiết cho Tăng và Ni.
Thiền Tông:
Thiền Tông, với chủ trương “bất lập văn tự”, nhấn mạnh vào sự truyền thừa trực tiếp từ tâm này sang tâm khác. Tông phái này tập trung vào việc thiền định để ngộ đạo và giải thoát, coi trọng trực giác hơn là lý luận hay văn tự. Thực tướng của vũ trụ được cho là chỉ có thể đạt được thông qua thiền định và trực giác.
Thiền Tông chú trọng việc truyền tâm, nhấn mạnh trực giác và thiền định để đạt giác ngộ.
Pháp Tướng tông:
Do ngài Huyền Trang truyền bá tại Trung Hoa, Pháp Tướng tông dựa trên bộ Thành Duy Thức Luận. Tông này chủ trương “tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức”, cho rằng mọi sự vật, hiện tượng đều do thức biến hiện. Trong đó, A Lại Da Thức (tàng thức) được xem là nền tảng, chứa đựng mọi chủng tử để sinh khởi vạn pháp.
Tam Luận Tông:
Lấy Trung Luận, Thập Nhị Môn Luận của Long Thọ và Bách Luận của Đề Bà làm căn bản, Tam Luận tông chủ trương phá trừ chấp trước để hiển bày chân lý. Phương pháp tu hành là quán chiếu “Bát bất trung đạo” (tám lẽ không) để đạt đến sự giác ngộ.
Sự đa dạng của các tông phái thể hiện sự phong phú trong giáo lý và thực hành Phật giáo.
Thiên Thai Tông (Pháp Hoa Tông):
Khởi phát tại Trung Hoa, Thiên Thai Tông lấy Pháp Hoa Kinh làm căn bản, phát triển từ ý nghĩa của Trí Độ Luận. Tông này xem vạn vật bình đẳng và liên hệ lẫn nhau, thể hiện quan điểm “nhất thể”. Giáo lý nhấn mạnh Lý và Sự tương tác, từ đó sinh ra vạn vật. Mọi hiện tượng đều là biểu hiện của Pháp giới, không tồn tại độc lập.
Hoa Nghiêm Tông (Hiền Thủ tông):
Dựa trên Hoa Nghiêm Kinh, tông phái này do Đỗ Thuận và Trí Nghiêm sáng lập, được Pháp Tạng kế thừa và xiển dương. Hoa Nghiêm tông chủ trương “Pháp giới duyên khởi”, giải thích sự phát sinh của vạn hữu qua lý duyên khởi và sự viên dung của thập huyền môn, lục tướng. Mục tiêu là phân biệt chân vọng, dứt trừ điên đảo, đạt thanh tịnh và Nhất Như.
Thiên Thai Tông nhấn mạnh sự bình đẳng và tương quan giữa vạn vật.
Mật tông (Chân Ngôn Tông):
Hình thành từ sự kết hợp giữa Ấn Độ giáo và Phật giáo Đại thừa, Mật tông nhấn mạnh việc tu tập qua Tam mật (Thân, Khẩu, Ý) và dựa trên Đại Nhật Kinh. Tông này chủ trương thuyết Lục đại (Địa, Thủy, Hỏa, Phong, Không, Thức) là thực tại của vũ trụ. Mục tiêu giải thoát là tự thân thành Phật thông qua các phương pháp bí mật.
Tịnh Độ Tông:
Tịnh Độ Tông tập trung vào việc niệm danh hiệu Đức Phật A Di Đà để cầu vãng sinh về cõi Cực Lạc. Tông này tin rằng mọi người đều có Phật tính và có thể thành Phật, nhưng do nghiệp phiền não ở thế gian, việc cầu nhờ tha lực của Đức Phật A Di Đà là phương tiện để đạt giải thoát. Phương pháp tu tập bao gồm niệm danh hiệu, quán tưởng và phát tâm tin sâu nơi Phật A Di Đà. Đây là tông phái phổ biến tại nhiều quốc gia, bao gồm Việt Nam.
Tịnh Độ Tông hướng dẫn hành giả cầu nguyện vãng sinh về cõi Tây Phương Cực Lạc.
Sự đa dạng của các tông phái Phật giáo phản ánh sự phong phú trong cách tiếp cận giáo lý và thực hành, nhằm đáp ứng nhu cầu và căn cơ khác nhau của chúng sinh trên con đường tìm cầu giác ngộ.
Hy vọng bài viết đã mang đến cho bạn cái nhìn tổng quan về sự đa dạng trong các tông phái Phật giáo. Để tìm hiểu sâu hơn về những triết lý và con đường tu hành của Đạo Phật, mời bạn tiếp tục khám phá trong chuyên mục chính của chúng tôi.
