Vị vua khai quốc triều Trần, Trần Cảnh, ngay từ thuở nhỏ đã mang trong mình những trăn trở sâu sắc giữa nghĩa vụ đế vương và khát vọng xuất thế. Dù lịch sử ghi nhận ông là một bậc minh quân, nhưng con đường lên ngôi đầy biến động và những lời phê phán từ sử gia đặt ra nhiều câu hỏi về sự lựa chọn và gánh nặng của người đứng đầu đất nước. Hãy cùng <a href="Chia sẻ Đạo Phật“>Chia sẻ Đạo Phật khám phá hành trình tâm thức của vị vua đặc biệt này.
Tư tưởng nhập thế của Vua Trần Thái Tông
Trần Thái Tông, tên thật là Trần Cảnh, sinh ra tại Hương Tức Mặc (nay thuộc thành phố Nam Định), là vị vua đầu tiên của triều đại nhà Trần. Lên ngôi khi mới tám tuổi, ông đã mở ra một giai đoạn lịch sử huy hoàng cho đất nước. Tuy được sử sách ca ngợi là người “khoan nhân thông tuệ, văn võ toàn tài”, nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, ông luôn mang nặng những trăn trở giữa bổn phận đế vương và chí hướng xuất gia.
Cuộc đời của Trần Thái Tông trải qua nhiều biến cố, có những câu chuyện gây tranh cãi, nhưng cũng đầy bi tráng và đáng ngưỡng mộ.
Vua Trần Thái Tông, tên thật Trần Cảnh, là vị vua đầu tiên của triều đại nhà Trần.
Năm 20 tuổi, Trần Thái Tông buộc phải chấp nhận việc phế truất Chiêu Hoàng, vị nữ hoàng cuối cùng của nhà Lý, và nhận ngôi vua. Sự kiện này, dù được thực hiện dưới sự sắp đặt của Thái sư Trần Thủ Độ vì lý do kế thừa dòng dõi, vẫn khiến ông đối mặt với những lời chỉ trích. Một số nhà sử học như Lê Tung hay Ngô Sĩ Liên đã phê phán ông về mặt đạo đức. Tuy nhiên, bộ “Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục” lại có cái nhìn khách quan hơn:
“Lúc bấy giờ, Trần Thái Tông còn trẻ tuổi, còn Trần Thủ Độ lại là người rất cố chấp. Mọi việc đều do ông ta quyết định, Trần Thái Tông không thể làm khác được. Do đó, việc chỉ trích riêng Trần Thái Tông là chưa hoàn toàn công bằng.”
Bản thân Trần Thái Tông, khi đó mới 20 tuổi, đã kịch liệt phản đối. Không thể chịu đựng được sự bất lực và đau khổ, ông đã tìm đường lên núi Yên Tử để quy y cửa Phật. Theo lời ghi trong “Thiền Tông Chỉ Nam”, vào một đêm tháng 4 năm 1236, Vua Trần Thái Tông đã rời bỏ ngai vàng, lên núi Yên Tử với ý định tìm hiểu dư luận dân gian và suy ngẫm về việc trị nước. Sau khi bày tỏ ý định tu hành với tùy tùng, ông đã một mình lên núi, trải qua nhiều khó khăn để gặp Thiền sư Trúc Lâm.
Trong cuộc gặp gỡ, Thiền sư Trúc Lâm đã hỏi Vua:
“- Ta đã ở chốn sơn dã này lâu rồi, quen với cảnh núi rừng, lòng đã nhẹ nhàng như mây bay. Nay Bệ hạ từ bỏ địa vị tôn quý để tìm đến nơi đây, hẳn là có điều gì muốn cầu giải đáp, phải không?”
Nghe lời hỏi của Thiền sư, Trần Thái Tông không khỏi xúc động:
“- Trẫm từ nhỏ đã mồ côi cha mẹ, một mình gánh vác việc nước, mà sự nghiệp đế vương thay đổi khôn lường. Trẫm chỉ muốn tìm cầu Phật pháp, chứ không mong cầu gì khác.”
Vua Trần Thái Tông đã để lại nhiều tác phẩm Phật học giá trị, thể hiện khí chất thiền định sâu sắc.
Những lời bộc bạch của Vua Trần Thái Tông cho thấy sự thấu hiểu về những biến động chính trị và đạo lý. Dù ý thức rõ điều đúng sai, nhưng vì quyền lực nằm trong tay Trần Thủ Độ, ông không thể làm khác. Nỗi bất lực và đau khổ khi không thể thực hiện chí nguyện cá nhân, trong khi vẫn phải gánh vác trọng trách quốc gia, là điều mà người ngoài khó có thể thấu hiểu. Cuối cùng, do thời thế bắt buộc, ông đành trở lại ngai vàng.
Sau khi trở về, vâng theo lời khuyên của Quốc sư Trúc Lâm:
“Làm đấng nhân quân, phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình. Nay thiên hạ muốn đón Bệ hạ về, Bệ hạ không thể không về. Tuy nhiên, việc nghiên cứu Phật pháp, xin Bệ hạ đừng bao giờ quên.”
Vua Trần Thái Tông đã từng bỏ ngai vàng lên núi Yên Tử tu hành.
Trong hơn 32 năm trị vì, Trần Thái Tông đã chèo lái con thuyền Đại Việt vượt qua nhiều sóng gió, đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của triều đại nhà Trần. Ông trị dân bằng nhân đức, dựng nước bằng hiền tài, thu phục lòng người bằng sự khoan dung và bảo vệ đất nước bằng trí dũng. Chính tâm thế của một “vua thiền sư” đã giúp ông lãnh đạo, xây dựng và bảo vệ giang sơn.
Sau khi chiến thắng quân Nguyên Mông, ở tuổi 41, Trần Thái Tông đã nhường ngôi cho Thái tử Trần Hoảng (tức Vua Trần Thánh Tông). Từ đây, ông dành trọn tâm huyết cho việc nghiên cứu Phật pháp, sống đúng với bản tâm và chí nguyện của mình. Niềm say mê Phật pháp từ thuở nhỏ, cùng với những trăn trở nội tâm, đã thôi thúc ông đi tu. Tuy nhiên, do hoàn cảnh lịch sử, ông đã không thể thực hiện trọn vẹn chí nguyện này khi còn tại vị.
Khi lui về làm Thái Thượng Hoàng, Trần Thái Tông đã trở thành một trong những cư sĩ uyên thâm nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Ông có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành Thiền phái Trúc Lâm sau này, do cháu nội của ông là Vua Trần Nhân Tông sáng lập.
Trần Thái Tông đã để lại nhiều tác phẩm Phật học giá trị, mang đậm tinh thần thiền định như “Thiền Tông Chỉ Nam”, “Kim Cương Tam-muội Kinh Chú Giải”, “Lục Thời Sám Hối Khoa Nghi”, “Bình Đẳng Lễ Sám Văn”, “Khóa Hư Lục”, và “Thi Tập”.
Trong tác phẩm “Phổ Khuyến Phát Bồ-đề Tâm”, ngài viết:
“Công danh phú quý, nào khác chi một giấc mộng dài,
Vô thường là lẽ tất nhiên, khó tránh khỏi kiếp phù du.
Tranh chấp hơn thua, cuối cùng đều là hư vô,
Khoe khoang tài giỏi, rốt cuộc chẳng có thật.
Thân tứ đại rồi sẽ tan rã, không phân biệt già trẻ,
Núi khe cũng mòn mỏi, anh hùng rồi cũng về với cát bụi.
Thời gian trôi nhanh, tóc xanh chưa kịp nhuộm đã pha màu bạc,
Niềm vui vừa đến, tang thương đã cận kề.
Một thân thể đầy máu mủ, bao năm còn vướng bận tình cảm thế gian,
Khung xương bảy thước, vẫn còn tham lam tiền của, vật chất.
Hơi thở ra đi không hẹn ngày trở lại,
Ngày hôm nay chưa chắc đã có ngày mai.
Trôi nổi trong biển ái, giờ nào mới được nghỉ ngơi?
Nhà cháy đến chân rồi mới biết, than ôi!”
Cuộc đời đầy thăng trầm của Vua Trần Thái Tông là một di sản quý báu cho dân tộc.
Sau nửa thế kỷ đầy biến động, vinh quang và cả những thị phi, cuộc đời trong mắt Vua Trần Thái Tông giờ đây tựa như một “giấc mộng dài”, thế sự đổi thay “rốt cùng chẳng thật”. Đây có lẽ là những năm tháng ông chiêm nghiệm sâu sắc nhất về cuộc đời mình. Những bài học sâu sắc về sự vô thường được thể hiện rõ nét trong “Lục Thời Sám Hối Khoa Nghi”, một tác phẩm vẫn còn được sử dụng trong giới tu hành cho đến ngày nay.
Trong bài thơ “Tứ Sơn”, khi thấu rõ sự trôi nổi của kiếp người, Vua viết:
“Lưỡi vướng vào vị ngon, tai vướng vào tiếng hay,
Mắt theo hình sắc, mũi theo mùi hương.
Lênh đênh làm khách phong trần mãi,
Ngày tàn, quê hương xa vạn dặm.”
Và đây là bài thơ thể hiện sự giác ngộ của ông:
“Thân người chân thật, nào đâu có khác,
Hồng hào trắng trẻo, nào ai biết lừa nhau.
Ai hay mây cuốn, trời quang đãng,
Hiện rõ bên trời, dáng núi cao.”
Lịch sử đã lùi xa, nhưng hình ảnh về một vị vua với cuộc đời đầy thăng trầm, uẩn khúc nhưng cũng vô cùng đẹp đẽ, một “ông vua thiền sư” thực thụ, là niềm tự hào của dân tộc. Ông là một nhân cách lớn, dung hòa trọn vẹn cả đời và đạo.
Các nhà sử học Việt Nam đã ca ngợi ông là “gương mặt văn hóa đẹp và lạ thường trong lịch sử Việt Nam”, quả thật không sai.
“Ráng chiều chiếu sương sa mặt nước,
Gió cuộc đời cuốn theo từng bước chân.
Liệu có còn giấc mộng kê vàng,
Hay ta đã nắm giữ được sự vô thường?”
Cuộc đời và tư tưởng của Vua Trần Thái Tông ẩn chứa nhiều bài học sâu sắc về sự nhập thế và con đường tu hành, những điều mà bạn có thể tìm hiểu thêm trong chuyên mục Đạo phật.
