Khả năng nhận biết và thấu hiểu sâu sắc những gì đang diễn ra trong từng khoảnh khắc là nền tảng cho sự tĩnh tại nội tâm. Sự hòa quyện giữa việc ghi nhớ và nhận thức rõ ràng về bản chất sự vật, hiện tượng giúp chúng ta đối diện mọi biến động mà không bị cuốn theo. Khám phá thêm về sức mạnh chuyển hóa này tại chiasedaophat.com.
Chánh niệm (sati) là khả năng ghi nhớ và nhận biết những gì đang diễn ra trong khoảnh khắc hiện tại. Tỉnh giác (saṁpajañña) là sự hiểu biết rõ ràng về những gì đang xảy ra.
Trong thực hành thiền định, tỉnh giác thể hiện qua việc quan sát đối tượng thiền một cách minh bạch và giữ thái độ cân bằng, không thiên vị.
Hai yếu tố này thường song hành và được gọi chung là Chánh niệm – Tỉnh giác (satisaṁpajañña). Chúng giúp ta ghi nhận mọi hiện tượng của thân và tâm ngay tại thời điểm chúng xuất hiện, đồng thời hiểu rõ chúng một cách chính xác, trọn vẹn và có khả năng phân biệt.
Đặc tính, Công năng và Biểu hiện của Chánh niệm
- Đặc tính: Chánh niệm có khả năng đi sâu vào đối tượng quan sát, không chỉ dừng lại ở bề mặt hay cảm giác hời hợt.
- Công năng: Luôn giữ sự gắn kết với đối tượng, không để tâm bị xao lãng hay trôi dạt.
- Biểu hiện: Đối diện trực tiếp với đối tượng và bảo vệ tâm khỏi sự ảnh hưởng của các phiền não.
- Nguyên nhân phát sinh: Sự ghi nhận chính xác, kịp thời và liên tục các đối tượng tâm lý ngay khi chúng vừa khởi lên.
Nhiệm vụ của người hành thiền là sử dụng chánh niệm để ghi nhận tất cả các đối tượng, dù là tích cực hay tiêu cực, đang xuất hiện trong hiện tại một cách khách quan, không chọn lựa, phân biệt hay phán xét.
Thực hành Chánh niệm Hàng ngày
Chánh niệm (sati) là trí nhớ ghi nhận những gì đang xảy ra ngay trong hiện tại.
Việc thực hành chánh niệm có thể ví như người gác cổng cẩn trọng quan sát mọi người ra vào, hoặc người thư ký tỉ mỉ ghi chép mọi văn bản đến văn phòng. Thông thường, chúng ta có xu hướng chỉ chú tâm và ghi nhận những trải nghiệm dễ chịu, tốt đẹp, mà lại bỏ qua hoặc né tránh những gì được cho là tiêu cực, khó chịu.
Tuy nhiên, bản chất của đối tượng không tự nó tốt hay xấu. Nhiệm vụ của người hành thiền là nhận biết và ghi nhận đối tượng ngay khi chúng khởi lên. Ví dụ: biết khi bụng phồng, biết khi bụng xẹp; biết khi cảm thấy đau, biết khi cảm thấy ngứa; biết khi tâm trí bị xao lãng, biết khi tâm trí đang định tĩnh; nhận biết tâm nghi ngờ, tâm mong cầu, tâm đánh giá; nhận biết tâm có tham, có sân, có si. Khi nghe, biết là nghe. Khi thấy, biết là thấy. Hành giả cần chú tâm ghi nhận đối tượng đúng như bản chất của nó, không thêm vào hay bớt đi bất cứ điều gì. Đó chính là chánh niệm.
Mọi hành động, dù là cử chỉ nhỏ như co duỗi tay chân, nếu thực hành với chánh niệm cũng đều là một pháp tu tập. Ban đầu, ta có thể niệm thầm, nhưng về sau, chỉ cần sự nhận biết thuần túy. Chữ “biết” mang một ý nghĩa sâu sắc, vì nó chính là trí tuệ. Đức Phật đã dạy rằng, đối với người đời thường khó có thể diệt trừ hoàn toàn tâm tham. Tuy nhiên, chỉ cần thực hành “khi tâm có tham biết là tâm có tham”, thì tâm tham sẽ dần dần suy giảm.
Vượt qua Tham, Sân, Si bằng Giới, Định, Huệ
Tham, sân, si là những yếu tố làm biến đổi tâm thức, giống như việc pha màu vào nước trong khiến nước đổi màu. Sự thay đổi này thường dẫn đến khổ đau. Si (vô minh) khiến tâm quên lãng, đó là một dạng “cái chết vi tế” diễn ra từng khoảnh khắc mà ta thường không nhận ra. Mục đích của thiền định là để loại bỏ hoặc làm lắng dịu các trạng thái tham, sân, si, từ đó thanh lọc tâm và giúp ta thấy rõ bản chất thực sự của các hiện tượng vật chất và tinh thần (danh sắc).
Để giảm bớt sự chấp thủ vào các hiện tượng này, chúng ta cần tu tập Giới, Định, Huệ. Đây là con đường thuộc về Bát Chánh Đạo, nhằm vun bồi đời sống tâm linh. Nền tảng của con đường này là pháp hành thiền Minh Sát Niệm Xứ, được mô tả là “con đường duy nhất để thanh lọc tâm, vượt khỏi sự sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí và chứng ngộ Niết-bàn”.
Khi sự ghi nhận diễn ra liên tục, chánh niệm sẽ trở nên vững vàng. Tâm định từ đó cũng mạnh mẽ hơn, có khả năng thấu suốt để nhận ra các đặc tính vô thường, khổ, vô ngã của các hiện tượng danh sắc đang khởi lên. Như vậy, chánh niệm chính là chìa khóa dẫn đến trí tuệ. Do đó, người hành thiền cần nỗ lực duy trì sự ghi nhận liên tục đối với các đối tượng để vun bồi chánh niệm, qua đó phát triển tuệ giác minh sát.
Hãy khám phá sâu hơn về những phương pháp thực hành tâm linh và trí tuệ thông qua chuyên mục Đạo phật.
