Trong dòng chảy cuộc sống, trí tuệ đóng vai trò như ngọn hải đăng dẫn lối con người đến sự giác ngộ. Nhân dịp đầu năm mới, chúng ta hãy cùng khám phá sâu hơn về khái niệm trí tuệ vô lậu và tam vô lậu học, những nền tảng quan trọng trong giáo lý Phật giáo, được giải thích rõ ràng tại chiasedaophat.com. Hiểu thấu những thuật ngữ này không chỉ giúp làm sáng tỏ những khía cạnh tinh tế của Phật pháp mà còn mở ra cánh cửa đến sự minh triết thực sự.
Mùa xuân về mang theo không khí tươi mới, thúc đẩy lòng người hướng về tương lai. Trên hành trình cuộc sống, đặc biệt là con đường tu tập giác ngộ giải thoát, trí tuệ là yếu tố then chốt soi sáng bước đi. Nhân dịp đầu năm mới, chúng ta cùng tìm hiểu về trí tuệ vô lậu và tam vô lậu học theo lời dạy của Đức Phật.
Trong các kinh điển Phật giáo, việc diễn giải các thuật ngữ Hán ngữ đôi khi gặp khó khăn do đặc thù ngôn ngữ, dẫn đến nguy cơ hiểu sai giáo lý sâu mầu. Hiểu rõ về tam vô lậu học và trí tuệ vô lậu sẽ giúp chúng ta nắm bắt được phần nào ý nghĩa thâm sâu của Phật pháp, bởi đạo Phật dựa trên sự sáng suốt của trí tuệ.
Hiểu rõ tam vô lậu học và trí tuệ vô lậu giúp chúng ta nắm bắt ý nghĩa sâu sắc của Phật pháp, vốn cần đến sự sáng suốt của trí tuệ con người.
Khái niệm Trí tuệ Vô lậu và ý nghĩa của “Vô lậu”
Theo Phật học từ điển của học giả Đoàn Trung Còn, “Vô lậu” (Anasvara) có nghĩa là không còn sự rò rỉ, không còn phiền não, trái ngược với “hữu lậu”.
Khi chưa đạt được “Tam vô lậu học” (Giới, Định, Tuệ), con người chịu sự chi phối của phiền não (tham, sân, si). Sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) không ngừng tiếp xúc với trần cảnh, dẫn đến sự “rò rỉ” liên tục. Đây chính là trạng thái “lậu”.
Những phiền não này khiến con người đọa lạc vào ba nẻo ác (tam ác đạo) và luân hồi sinh tử. Đó là trạng thái “hữu lậu”.
Do đó, “hữu lậu” chỉ những phàm phu chưa dứt phiền não, còn chấp trước và chìm đắm trong khổ đau. Ngược lại, “vô lậu” là trạng thái của bậc đã đoạn trừ phiền não, thoát khỏi vòng luân hồi, đạt đến cảnh giới thanh tịnh.
“Hữu lậu” là người không đoạn trừ phiền não, còn nuôi dưỡng ham muốn, cầu mong phước báo trong tam giới mà không thể giải thoát. Người tu theo “vô lậu đạo” thì không còn cầu mong phước báo trong tam giới.
Trí tuệ vô lậu là trí tuệ thuần khiết, không còn bị ô nhiễm bởi phiền não và chấp trước. Đây là trí tuệ của các bậc Thánh quả, đạt được nhờ tu tập Giới, Định, Tuệ. Trí tuệ này giúp nhận thức rõ ràng những gì người thường không thể thấy.
Đức Phật đã dạy suốt 49 năm với mục đích duy nhất là khai thị cho chúng sinh “ngộ nhập Phật tri kiến”, giúp nhận ra bản tánh nhiệm mầu của Như Lai Tạng diệu tâm. Nói cách khác, Ngài muốn đưa con người từ trạng thái biết chưa trọn vẹn đến cái biết tối thượng, tuệ giác tối thượng. Để đạt được mục đích này, Phật giáo chia sự học về thực tại thành ba phương diện: Giới học, Định học và Tuệ học.
Lời dạy của Tổ Quy Sơn nhắc nhở người xuất gia về tầm quan trọng của giới luật, thiền định và trí tuệ: “Như Lai ứng cơ thiết giáo, thủ dĩ mộc xoa, phòng phi chỉ ác, thứ dĩ thiền định, tức lự vọng duyên, hậu dĩ đạt tuệ, phá hoặc chứng chân…”. Tương tự, người tại gia cũng cần giữ gìn Ngũ giới, Thập thiện và phát triển tâm Bồ tát.
Mục tiêu cứu cánh mà Đức Phật thuyết giảng là đoạn trừ phiền não, chứng ngộ chân pháp. Để đạt được điều này, cần nương vào trí tuệ. Đó không phải là tri thức thế gian mà là trí tuệ xuất thế gian, hay còn gọi là Trí tuệ Vô lậu.
Để thể nhập trí tuệ này, trước hết cần dùng thiền định để nhiếp phục sáu căn, tập trung tư duy và loại bỏ vọng niệm, từ đó trí tuệ sẽ tự nhiên hiển lộ. Tuy nhiên, trí tuệ và thiền định lại sinh khởi từ công phu trì giới. Vì vậy, bước đầu tiên là giữ giới Ba-la-đề-mộc-xoa để đoạn trừ hành vi ác, ngăn ngừa sai trái. Tiếp đó, dùng thiền định để tâm ý lắng đọng, không khởi vọng niệm. Cuối cùng, dùng trí tuệ sắc bén để cắt đứt mọi mê hoặc, chứng ngộ chân lý.
Không giữ giới luật sẽ khó thấy Phật tính. Dù chúng sinh có Phật tính, nhưng phải giữ giới mới có thể nhận ra và đạt đến Vô thượng Bồ đề.
Trong giáo dục thế gian, lễ nghi được đặt lên hàng đầu. Còn trong con đường xuất thế, giới luật là nền tảng. Thiếu giới luật, không thể trở thành hiền trí. Giới luật là phương tiện để tiến gần đến Bồ đề, là “thang, là thuyền của hết thảy đạo quả, cũng là rễ là gốc của tất cả thiện báo”.
Giới (Sila)
Giới hạnh, hay quy tắc đạo đức. “Sila” nguyên nghĩa là tự nhiên, thói quen. Giới là sự vận hành tự nhiên của quy luật. Về phương diện thực hành, giới là tích cực làm điều thiện, ngăn chặn điều ác để thanh tịnh thân, khẩu, ý. Giới còn gọi là Ba-la-đề-mộc-xoa, bao gồm các điều giới được ghi trong giới bản.
Biệt giải thoát là giữ riêng từng giới sẽ được giải thoát từng phần. Phật tử tại gia thường giữ Ngũ giới, Thập thiện và thực hành tâm Bồ tát.
Giới luật được hình thành để đáp ứng yêu cầu thanh tịnh và hòa hợp trong Tăng đoàn. Căn bản của giới luật là “thiểu dục tri túc”: ít ham muốn những gì chưa có và biết đủ với những gì đang có. Có như vậy mới không phạm giới. Kinh Di Giáo dạy: “Người ít muốn thì không đua nịnh quanh co để cầu được lòng người. Cũng không bị các giác quan lôi kéo… ít muốn là có Niết bàn.” Lời Phật dạy nhấn mạnh: “An phận thanh bần, giữ gìn đạo hạnh, chỉ duy tuệ giác mới là sự nghiệp.”
Định (Samadhi)
Thiền định, sự tập trung, cô đọng, nhất tâm. Định là bản thể vắng lặng, nhất như. Đối với cá nhân, định là trạng thái thanh tịnh, tâm nhất trí, ổn định và vững vàng. Có định, tâm mới bình an, không lo lắng, dao động, không nghi ngờ sợ hãi. Có định, mới hiểu rõ sự vật và thông suốt thực tại.
Tuệ (Prajna, Panna)
Trí tuệ, sự hiểu biết trọn vẹn, soi chiếu và thông suốt vạn pháp, đồng nhất với vạn pháp. Tuệ là cái thấy “pháp như thị”. Do tu tập thiền định mà chân tâm sáng tỏ, trí tuệ vô lậu hiển lộ, giúp phân biệt tự tướng của vạn pháp, chứng ngộ Tứ đế, đoạn trừ mọi phiền não và đạt đến chỗ thâm áo cao diệu.
Tóm lại, Giới là học về quy tắc sinh hoạt, làm điều thiện, tránh điều ác. Định là học về thiền định để thân tâm an ổn, thanh tịnh. Tuệ là học về giáo lý Phật pháp, có chánh kiến, trí tuệ vô lậu để thực chứng chân lý giải thoát Niết bàn.
Ba yếu tố Giới – Định – Tuệ đan xen, hỗ trợ và dung nhiếp lẫn nhau. Trong Giới có Định, Tuệ; trong Định có Giới, Tuệ; và trong Tuệ có Giới, Định. Giống như chiếc kiềng ba chân, không thể thiếu một. Nếu có Định, Tuệ mà không giữ Giới, thì đó chỉ là tà định, tà tuệ của ngoại đạo. Vì vậy, cần đứng vững trên nền tảng Giới, dùng trí tuệ được mài giũa từ thiền định để cắt đứt mọi phiền não.
Tam vô lậu học là con đường Đức Phật đã đi qua và chứng ngộ trí tuệ Chánh biến tri dưới cội Bồ đề. Người tu tập cần kết hợp chặt chẽ ba môn này, không thể thiếu một, nếu không sẽ không đạt được mục đích giải thoát, an lạc.
Nhân dịp đầu xuân, chúng ta cũng nên tìm hiểu thêm về Tuệ giác Chánh biến tri của Đức Phật, đó là Tam minh – Lục thông, để hiểu sâu hơn về Trí tuệ Vô lậu.
Tam vô lậu học là pháp môn Đức Phật đã thực chứng trí tuệ Chánh biến tri dưới cội Bồ đề.
Với Tam minh và Lục thông, Đức Phật thấu suốt quá khứ, vị lai và tam thiên đại thiên thế giới. Không có pháp nào có thể làm chướng ngại Ngài, vì vậy Ngài được gọi là Pháp Vương.
Tam minh bao gồm Túc mạng minh, Thiên nhãn minh và Lậu tận minh. Đây là những chứng ngộ của Phật. Chỉ có Phật mới có đầy đủ Ba minh một cách trọn vẹn, dù trên lộ trình tu tập, Ba minh luôn được xem là thành quả cuối cùng của hành giả đắc đạo. Đây là điểm khác biệt giữa Phật và các đệ tử.
Tiến trình giác ngộ bắt đầu từ việc ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và trú các tầng thiền định. Đức Phật và các Thánh đệ tử đều trải qua Tứ thiền. Trên nền tảng thiền thứ Tư, tâm định tĩnh, nhu nhuyễn, hành giả có thể hướng tâm đến Sáu Thần thông hay Ba minh để chứng ngộ tối hậu.
Trong kinh tạng Nguyên thủy, không ghi chép vị Thánh đệ tử nào tự tuyên bố chứng đắc Tam minh. Các ngài thường được giới thiệu là đã chứng A-la-hán, Diệt thọ tưởng định và đoạn trừ các lậu hoặc (tương đương Lậu tận minh).
Kinh Sáu Thanh Tịnh (Trung Bộ Kinh) dạy rằng, sau khi chứng Tứ thiền, với tâm định tĩnh, thuần tịnh, hành giả hướng tâm đến Lậu tận trí. Hành giả biết rõ như thật về Khổ, nguyên nhân của Khổ, sự diệt Khổ và con đường đưa đến diệt Khổ. Đồng thời, biết rõ về các lậu hoặc, nguyên nhân của chúng, sự diệt trừ và con đường đưa đến diệt trừ.
Đức Phật và các Thánh đệ tử đều trải qua Tứ thiền, làm nền tảng để hướng tâm đến Sáu Thần thông hay Ba minh, chứng ngộ tối hậu.
Điều quan trọng đối với đệ tử là thoát khỏi “dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu” để đạt được “sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm; không còn trở lại trạng thái này nữa”.
Khả năng thần thông của các đệ tử có giới hạn và việc tu chứng không nhất thiết gắn liền với thần thông. Ngài Mục Kiền Liên, dù là đệ tử có thần thông bậc nhất, nhưng Đức Phật không khuyến khích các đệ tử chạy theo thần thông. Ngài chú trọng khích lệ hướng tâm vào Lậu tận Minh để đạt mục đích giải thoát sinh tử.
Thần thông không giúp ích cho người chưa đoạn trừ ô nhiễm (lậu hoặc). Ngược lại, đối với người còn nuôi dưỡng lậu hoặc, thần thông có thể làm tăng trưởng bản ngã, cản trở giác ngộ và giải thoát.
Ngày nay, cộng đồng Âu – Mỹ rất quan tâm đến sự minh triết của Phật giáo. Họ đặt câu hỏi về sự huyền nhiệm và khả năng tiên liệu xa rộng của triết học Phật giáo so với triết học nói chung và triết học đương đại. Nhiều nhà nghiên cứu phương Tây cho rằng triết học đương đại đang “chững lại”, đi vào lối mòn. Họ ví nó như “con rắn quay lại ngậm đuôi mình”, thậm chí có nguy cơ tàn lụi.
Lý do là triết học hiện đại thiếu hệ thống tư duy Giới – Định – Tuệ, tức trí tuệ vô lậu hay “trí vô sư” như Phật giáo. Hiện nay, triết học và khoa học phương Tây đang tìm kiếm tiếng nói chung với Phật giáo để giải thích những vấn đề “bất khả tư nghị” mà giáo lý đạo Phật thường đề cập.
Tài liệu tham khảo:
- Kinh Phân biệt Sáu xứ; kinh Ví Dụ con chim cáy; kinh Sáu Thanh tịnh (Trung Bộ Kinh).
- Phật học từ điển – Tác giả Đoàn Trung Còn (Nxb. Tp.HCM-2006).
- Tạp chí Nghiên cứu Phật học số 5/1997.
- Bài: Chỗ đứng của đạo Phật trong triết học ở Hoa Kỳ hiện nay của Giáo sư-tiến sĩ Nguyễn Hữu Liêm.
Hy vọng qua bài viết này, bạn đã có cái nhìn sâu sắc hơn về Trí Vô Lậu và Tam Vô Lậu học; hãy tiếp tục khám phá thêm nhiều bài viết hữu ích về Đạo phật để làm phong phú thêm kiến thức của mình.
